Portret van Europa begint steeds meer te lijken op een lapjeskat

Het toverwoord van de Europese Unie luidt: flexibiliteit. Het betekent dat Europa zich in verschillende tempi verder zal moeten ontwikkelen....

JOS KLAASSEN

ALS HET MEDIO 1997 lukt met het Verdrag van Amsterdam, breekt een tijdperk aan waarin de Europese Unie een bonte mengelmoes van volkeren gaat herbergen. Het betrekkelijk knusse theekransje van de Vijftien wordt een Europa met het gewoel van een thé dansant.

Het wordt in elk geval druk in het Europese Huis, als landen als Cyprus, Polen, Hongarije, Tsjechië en andere Oost-Europese landen hun plaats in de Unie innemen. Maar wordt het ook dat Verenigd Europa, waarvan de founding fathers na de Tweede Wereldoorlog droomden?

Tot op zekere hoogte wel. Op z'n minst zal de Europese binnenmarkt - hét symbool van de economische integratie in Europa - het continent grenzenloos verenigen, mits het goed wordt gemanaged. Het Verdrag van Maastricht wilde meer.

Europa zou pas echt verenigd kunnen heten, als het ook een gezamenlijke buitenlandse politiek voerde én een - zoals de Fransen het noemen - espace judiciaire zou vormen, één rechtsgebied. De invoering van één munt, de euro, zou deze eenheid pas echt symboliseren.

Dát Europa is een utopie. In toenemende mate wordt erkend dat de Europese Unie geen superstaat kán worden. Integendeel, de Unie wordt steeds meer een holding, waarin groepjes lidstaten hun gemeenschappelijke belangen proberen te realiseren. Zelfs de euro zal slechts een kleinere groep Europese landen klusteren.

Het grote toverwoord van dit tijdsgewricht in de Unie is flexibiliteit. Anders gezegd: een Europa van twee (in werkelijkheid meer dan twee) snelheden. Dit begrip suggereert een unisono slotakkoord aan het einde van de rit: hét Verenigd Europa. Maar dat is een foute conclusie. Flexibiliteit is de truc om de Europese integratie levensvatbaar te houden. Zij stelt sommige landen in de Unie in staat om stukken beleid méér te integreren dan de anderen kunnen of willen.

Een voorbeeld: als veertien lidstaten het gebruik van drugs hard wil aanpakken en Nederland niet, dan zouden de veertien een 'drugsunie' kunnen vormen, waar Den Haag kiest voor een opt-out. Wij kennen deze constructie al wat het sociaal protocol betreft: het Verenigd Koninkrijk accepteert dit protocol niet, de rest wel.

We moeten voorzichtig zijn om alleen Groot-Brittannië of Nederland als dissidenten te beschouwen op zekere momenten in het Europese integratieproces. Ondanks de roemruchte Frans-Duitse as blijken ook tussen Bonn en Parijs forse verschillen van mening te leven - verschillen, die vermoedelijk zullen toenemen wanneer Duitsland straks vanuit Berlijn wordt geregeerd.

Tijdens de jongste Eurotop in Dublin zijn opmerkelijke verschillen aan het licht getreden in de visies van Helmut Kohl en Jacques Chirac op de toekomst van Europa. Kohl hamerde tijdens zijn persconferentie op de noodzaak om het Europese Huis in gereedheid te brengen voor de Oost-Europeanen.

Chirac keert zich in feite tegen de opening van 'Europa'. Hij legt - met het oog op het gemor in zijn land - de nadruk op 'het sociale model': de Europeanen mogen niet lijden onder de globalisering. De Wall Street Journal trok de conclusie: 'Kohl kijkt vooruit, Chirac naar het verleden.' De Amerikaanse krant signaleert grote meningsverschillen tussen Kohl en Chirac. Zo blijft Helmut Kohl zich profileren als de advocaat voor een federaal Europa, terwijl Chirac de macht van de nationale staat niet wenst op te geven.

Chirac wil de werkgelegenheid in het Verdrag van Amsterdam verankeren, Kohl niet. Chirac wil wel een Mister Europe voor de buitenlandse politiek, Kohl is tevreden met een meer bescheiden profiel van 'Europa'.

Jean-Claude Juncker, de Luxemburgse premier, ontdekte dezer dagen in Dublin 'culturele verschillen' tussen Kohl en Chirac. De Duitse Europa-expert Karl Lamers bevestigt dat: 'Hier staat een deel van de Franse cultuur op het spel.' Frankrijk wijt de gespannen sociale situatie in eigen land aan de Duitsers. Lamers (en ex-bondskanselier Helmut Schmidt in Die Zeit) heffen een waarschuwende vinger: Duitsland kan in Europa alleen iets kan bereiken mét Frankrijk, en niet tégen Frankrijk.

Integratie? In werkelijkheid gaat het daar allang niet meer over. De vondst van de flexibiliteit verschaft de Europese Unie voldoende manoeuvreerruimte zodat ze niet vanwege dodelijke starheid uiteen barst.

Voor de soevereiniteit van elke lidstaat van de Unie betekent het dat zij op bepaalde terreinen wordt ingeleverd, namelijk onder gelijkgezinden, uiterst overzichtelijk én uit eigen wil. Bovendien gaat het dan om een intergouvernementeel arrangement - een kwestie tussen de betrokken regeringen, niet van de Unie.

Wat blijft er dan nog over van de Unie? In het Verdrag van Amsterdam (als de partners het daar tenminste met elkaar eens worden) zal een spagaat geprobeerd worden tussen het 'verenigde Europa' en de middelpuntvliedende arrangementen. Flexibiliteit als uitspatting bínnen het Verdrag van Amsterdam. Het mag zolang het de Europese eenheid niet schaadt. Met andere woorden: de familiefoto moet eensgezindheid uitstralen, de ruzies worden binnenskamers uitgevochten. Iemand schreef dezer dagen: Europa? Het wordt een lapjeskat.

Jos Klaassen

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden