Reportage Migratie

Populistisch Europa doet Merkel wankelen

De migratietop in Brussel was er een vol met ondergangsfantasieën. Zonder akkoord zou de Unie het niet overleven, en Merkel al helemaal niet.

Bonds Kanselier Angela Merkel staat de pers ter woord bij aankomst van een ingelaste Europese minitop over migratie. De deelnemende landen praten met elkaar over gezamenlijke oplossingen voor het migratieprobleem. Foto ANP

Niet monter en minzaam, zoals normaal, maar moe en gespannen. Zo begon Angela Merkel donderdagmiddag in Brussel aan de Europese top. Bij het begin van de lange wandeling over de rode loper naar de batterij met camera’s en microfoons, haalde ze even haar hand over het voorhoofd alsof het zweet haar nu al uitbrak. Ze zag er verloren en breekbaar uit. Democratische politiek in combinatie met een explosieve kwestie als migratie put een leider uit.

’s Avonds werd al meteen één ding duidelijk: de aantallen vluchtelingen mogen dan minder zijn dan in 2015, de emoties zijn nog net zo groot. Kort nadat de strijd in alle hevigheid was losgebarsten, was er een afzonderlijk gesprek tussen Merkel en de Italiaanse premier Conte, de leider van een populistische regering die het immigratiedebat weer op scherp zette door havens te sluiten voor migrantenboten. Het liep meteen mis. ‘Zij gingen een kamertje in, clashten, stormden naar buiten, gingen weer terug en clashten opnieuw’, zei achteraf een diplomaat tegen Reuters.

Een botsing vol symboliek. Gevestigde politiek en populisme zaten hier dicht op elkaar, keken elkaar van heel nabij in de ogen, en het knetterde enorm. De hele nacht, negen uur lang. Pas toen het vrijdagochtend na vieren weer licht werd, kwam er een akkoord. 

Grenscontroles

De bewaking van Europa’s buitengrenzen wordt versterkt, de migratieroute via de Middellandse Zee wordt afgesloten, echte vluchtelingen mogen komen, economische migranten moeten weg, Italië krijgt hulp bij het beperken van de komst van migranten, de Oost-Europese landen hoeven geen migranten te accepteren. Het migratieakkoord is een compromis, maar wel met de hoofdletter ‘C’ van controle. Controle over migratie. Wat dat betreft is het een weerspiegeling van Europa in de tijd van het populisme.

Merkel ervoer de tijdsgeest niet alleen in haar confrontatie met Conte, ze heeft er ook thuis mee te maken. Ze staat onder druk van de rechtse CSU, haar Beierse zusterpartij en coalitiepartner, die weer onder druk staat van de rechts-populistische AfD, een electorale concurrent.

CSU-minister van Binnenlandse Zaken Seehofer wil niet dat Duitsland nog langer migranten toelaat die zich eerst in een ander land hebben laten registreren. Hij dreigt met de eenzijdige invoering van grenscontroles teneinde zulke ‘secundaire migranten’ linea recta te kunnen terugsturen. Merkel is daartegen. Zij vreest dat andere landen dan ook grenscontroles gaan invoeren en er een kettingreactie ontstaat die een einde maakt aan het Europa zonder grenzen. De CSU blijft echter bij haar eis, Merkels regering wankelt.

Herwonnen strijdbaarheid

De kanselier zette al haar kaarten op de Brusselse top. De collega-leiders moesten met een alomvattend migratieakkoord helpen alle noodlot-scenario’s te voorkomen. Het uitblijven van een overeenkomst zou niet alleen haar einde kunnen betekenen, maar ook dat van de Europese Unie, waarschuwde zij, met een on-Merkeliaans gevoel voor drama. De Oostenrijkse kanselier Sebastian Kurz signaleerde overal ‘ondergangsfantasieën’. Europa kraakte en piepte op de top.

Uiteindelijk kreeg Merkel gedaan dat haar collega’s beloven een einde te maken aan het doorreizen van migranten naar Duitsland. Spanje en Griekenland zullen doorgereisde asielzoekers terugnemen. Maar al meteen werd geklaagd dat het migratieakkoord duidelijk is in zijn intentie maar vaag in de uitwerking.

Zal het Merkel helpen dit weekeinde de CSU te overtuigen? Niemand die het weet. Op haar afsluitende persconferentie zei ze het maximale te hebben gedaan. En met herwonnen strijdbaarheid en rechte rug verliet zij de zaal, als om duidelijk te maken dat we in Brussel niet het begin van haar einde hadden gezien als het aan haar ligt.

Er is een migratieakkoord in Europa, maar er staat vooral heel veel niet in

Het wensdenken van de Europese regeringsleiders heeft donderdagnacht geleid tot een akkoord over migratie. De kern: Europa sluit zijn grenzen voor illegale economische ­vluchtelingen. En er komen in Europa ‘gecontroleerde opvangcentra’. Waar, voor wie en onder welk recht ze vallen – het is onduidelijk.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.