Populisten breken door in Duitsland; grote nederlaag voor partij Merkel

Bij de verkiezingen in drie Duitse deelstaten heeft de rechts-populistische anti-immigratiepartij Alternative für Deutschland AfD op overtuigende wijze de Bastille van de gevestigde Duitse politiek bestormd. De CDU van Angela Merkel leed een grote nederlaag.

Leden van de CDU-partij Rijnland-Palts na de uitslagen van de eerste exit-polls. Beeld getty

In de voormalige Oost-Duitse deelstaat Saksen-Anhalt kreeg de AfD 24 procent van de stemmen - meer dan de opiniepeilers vermoedden. Nooit eerder was een partij die voor het eerst aan Duitse verkiezingen deelnam zo succesvol. Ook in de welvarende deelstaten in het zuidwesten, Rijnland-Palts en Baden-Württemburg, haalde de partij dubbele cijfers: 12 en 15 procent.

In totaal mochten 12,7 miljoen Duitsers stemmen, ongeveer evenveel kiesgerechtigden als er in Nederland zijn. De opkomst was overal een stuk hoger dan bij de vorige verkiezingen in 2011.

Dat komt doordat deze landdagverkiezingen zowel in Duitsland zelf als in de rest van Europa werden beschouwd als volksraadpleging over de vluchtelingenpolitiek van Angela Merkel. Dat de CDU in alle drie de deelstaten zetels verloor, kan worden geïnterpreteerd als afkeuring van die politiek door een groot deel van het Duitse electoraat.

Het woord 'verkiezingsbeving' zong zondag rond in de media, wat aangeeft wat de voornaamste emotie was: opperste verbazing. SPD-leider Sigmar Gabriel sprak van een verzwakking van het politieke midden.

Officiële uitslagen (Bron: Tagesschau)

Baden-Württemburg (143 zetels)
CDU: 42; Grüne: 47, SPD: 19, FDP: 12, AfD: 23.

Saksen-Anhalt (87 zetels)
CDU: 30, Linke: 17, SPD: 11, Grüne: 5, AfD: 24

Rijnland-Palts (101 zetels)
SPD: 39, CDU: 35, Grüne: 6, FDP: 7, AfD: 14

Einde aan politieke orde

Nog niet alle consequenties zijn te overzien, maar één ding staat vast: de opmars van de AfD maakt een einde aan de politieke orde zoals Duitsland die sinds 1949 kent, waarin de 'volkspartijen' CDU en SPD samen bijna altijd een stabiele meerderheid hebben en regeringscoalities meestal maar uit twee partijen bestaan. Nu lijkt het erop dat in alle drie de deelstaten een coalitie van drie partijen nodig is om een regeerbare meerderheid te krijgen, iets wat in Duitsland als een noodoplossing wordt beschouwd.

Het was sowieso een verkiezingsdag van gefronste wenkbrauwen. Zo scoorden de sociaal-democraten nog maar één keer in het naoorlogse Duitsland zo slecht als in Saksen-Anhalt: 11 procent, minder dan de helft van de AfD.

Tegelijk won de SPD in Rijnland-Palts onder leiding van zittend minister-president Malu Dreyer verrassend van het CDU van Julia Klöckner, gedoodverfd opvolgster van Merkel. En nog nooit kregen de Groenen zoveel stemmen als zondag in Baden-Würtenberg, onder leiding van de charismatische pragmaticus Winfried Kretschmann: 30,5 procent, terwijl ze in de andere twee deelstaten maar nipt boven de Duitse kiesdrempel van 5 procent uitstegen.

(Tekst gaat verder onder de foto)

Leden van sociaal democratische partij SPD in Rijnland-Palts reageren op de eerst exit-polls. Beeld reuters

Duidelijk signaal

Van veraf gezien geeft deze verkiezingsuitslag dus een duidelijk signaal: de kiezer heeft weinig vertrouwen in de vluchtelingenpolitiek van Merkel en, zo toont de winst van de AfD, veel Duitsers wantrouwen de gevestigde politieke orde in het algemeen.

Maar deze verkiezingsuitslag is als een pointillistisch schilderij: hoe dichterbij je komt, hoe minder eenduidig het beeld. Want de Groene en sociaal-democratisch overwinnaars Kretsch-mann en Dreyer hebben zich juist achter de vluchtelingenpolitiek van Merkel geschaard, terwijl de verliezende CDU-leiders in die deelstaten zich juist van haar hadden afgekeerd. Je kunt dus ook beweren dat de CDU vooral werd afgestraft vanwege het ontbreken van een duidelijke partijlijn.

Toch wordt niet verwacht dat door deze uitslag de positie van Merkel direct onder vuur komt te liggen, vooral omdat coalitiepartner SPD er nog slechter voorstaat. Maar gevoelig is het verlies wel, ook met het oog op de nog lopende onderhandelingen over een Europese verdeling van vluchtelingen.

AfD-chef Frauke Petry noemde de uitslag triomfantelijk een overwinning van de democratie. De AfD heeft kiezers van alle bestaande partijen kiezers afgesnoept, blijkt uit onderzoek van televisiezender ZDF, maar ze heeft vooral geprofiteerd van de stembusgang van mensen die normaal gesproken niet stemmen.

Duitsland stemt regionaal, maar Merkel knijpt hem

De verkiezingen in drie deelstaten gaan officieel niet over het vluchtelingenbeleid. Toch lijkt dat Merkels CDU op te breken. 'Nee, geen folder. Ik hoef die leugens niet.' Lees hier het artikel.

Julia Kloeckner, kandidaat van de CDU in Rijnland-Palts. Beeld getty
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.