Populist met de geur van corruptie

De burgemeester had een nationalistisch en homofoob imago, maar was bij veel Moskovieten populair. Hij was gul voor gepensioneerden en veteranen – en voor zichzelf....

Arnout Brouwers

Moskou is zijn burgemeester kwijt. Joeri Loezjkov (74) staat bekend als uitgesproken nationalistisch, revanchistisch en homofoob. Als hij niet bezig was de oproerpolitie OMON af te sturen op vreedzame homodemonstranten, dan reisde hij wel naar de Krim of Abchazië om er symbolisch de Russische vlag te planten.

Zijn naam zal altijd verbonden blijven aan de vernietiging van honderden historische gebouwen in Moskou – willoze slachtoffers van de ongebreidelde bouwwoede die de stad overspoelde toen het olie- en gasgeld binnen kwam rollen.

Ook tekende Loezjkov voor de vaak afzichtelijke beeldhouwwerken van Zoerab Tsereteli, zijn Georgische huiskunstenaar. Tsereteli’s werk ontsiert grote delen van Moskou – met als dieptepunt een standbeeld van Peter de Grote.

Loezjkov draagt vaak een vaal arbeiderspetje, curieus voor iemand wiens vrouw bijna 3 miljard euro bezit. Verder is hij graag en vaak grof in de mond, en ook de rest van zijn optreden is de belichaming van populistische wanstaltigheid.

Voor de autochtone Moskoviet
Dit alles verklaart wellicht waarom weinig westerse commentatoren de afgelopen tijd een traan lieten toen ze aanschouwden hoe deze politieke mastodont door zijn bazen voor de leeuwen werd gegooid. Altijd spannend, als het groot wild elkaar begint te verscheuren.

Dezelfde feiten verklaren echter ook de grote populariteit die Loezjkov bijna twintig jaar onder veel Moskovieten had. Ruwe bolster, blanke pit. Onafhankelijk, onbevreesd voor de hoge heren in het Kremlin en altijd strijdend voor de rechten van de autochtone Moskoviet.

Niet alleen bijzonder gul voor zichzelf, maar ook voor gepensioneerden en veteranen. Die kregen gratis openbaar vervoer en bovenop hun federale pensioen een apart ‘Loezjkov-pensioen’. Ook is Loezjkov behept met een nauw verholen pesthekel aan immigranten. Daarmee wordt bedoeld: donkere mensen uit andere delen van Rusland of de voormalige Sovjet-Unie.

Voor hen verzon hij extra moeilijke registratieregels, die de corrupte politie ruime kansen boden hen keer op keer aan te houden en af te persen. Gevoegd bij de massa-arrestaties van donkere marktkooplui in de jaren negentig (ze zouden te dure tomaten verkopen), creëerden zulke acties het beeld van Loezjkov de doener – de man die onze belangen behartigt.

De appel was dan ook niet ver van de boom gevallen. Loezjkov werd geboren in de regio Tver en groeide op in Moskou. Eind jaren tachtig introduceerde hij vanuit het stadsbestuur het nieuwe kapitalisme. Het motto: ‘Wat niet expliciet verboden is, mag.’

In Loezjkovs tijd toverden sterk stijgende energieprijzen het centrum van de hoofdstad om tot een tintelend paradijs voor Prada-shoppers en Rolls Royce-bezitters. Mocht Loezjkov, via het bouwimperium van zijn vrouw Jelena Batoerina, misschien ook een graantje meepikken? Sinds de crisis is het aantal van 55 miljardairs dat in de stad woonde gehalveerd – maar de Loezjkovs zijn er goed doorheen gerold.

De verdenking van corruptie heeft Loezjkov nooit veel kwaad gedaan – het Kremlin had er blijkbaar geen moeite mee en de man in de straat ook niet. Als je kunt kiezen tussen corrupte nietsnutten en corrupte doeners, zo blijkt, krijgen de laatsten vaak het voordeel van de twijfel.

Twee keer werd hij als burgemeester aangesteld en drie keer met grote meerderheden gekozen in directe verkiezingen. Nu valt het doek voor Loezjkov. Officiële reden: te grote mond tegen de baas.

President Medvedev ontslaat Loezjkov op staande voet
President Dmitri Medvedev heeft gisteren op staande voet de machtige burgemeester van Moskou ontslagen. ‘Ik zal besluiten wie Moskou moet leiden’, zei hij tegen journalisten tijdens zijn bezoek aan China.

Maar diezelfde dag corrigeerde premier Vladimir Poetin de uitspraak van de president, die in theorie zijn baas is. ‘Ik hoop dat ik een kans krijg mijn mening te geven.’

Loezjkov gaf eind jaren negentig zijn eigen presidentiële ambities op en sloot een deal met Poetin – een deal die de afgelopen tien jaar min of meer intact bleef: het Kremlin zou afblijven van Loezjkovs Moskouse koninkrijk (gemeentebudget: 27 miljard euro), en Loezjkov zou altijd de stemmen leveren voor Poetin en diens partij.

Poetin prees gisteren Loezjkov als iemand die veel voor Moskou gedaan heeft, maar noemde zijn vertrek logisch gezien de insubordinatie die Loezjkov had gepleegd tegen de president.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden