INTERVIEW

Populisme-expert Cas Mudde: 'Proteststemmen zijn niet per definitie populistisch'

Nederlanders, Britten en Fransen willen een 'sterke leider die orde op zaken stelt', blijkt uit een groot onderzoek naar populisme. Dat betekent nog niet dat zij tegen de democratie zijn, reageert populisme-expert Cas Mudde.

Cas Mudde. Beeld Jiri Buller / de Volkskrant

Een groot deel van de bevolking blijkt ontevreden over de politiek, met Duitsland als uitzondering. Dat maakt de internationaal vermaarde populisme-expert Cas Mudde op uit het populismeonderzoek van Kantar Public in Nederland, Duitsland, Frankrijk en Groot-Brittannië. Mudde (50) werkt als hoofddocent politicologie aan de Amerikaanse University of Georgia en publiceert wereldwijd over radicaal-rechts. Hij is niet betrokken bij het Kantar Public-onderzoek. 'Populisten proberen te profiteren van ontevredenheid over politici, maar niet alleen zij.'

Is populisme wel te onderzoeken?

'De vragen in dit onderzoek zijn goed - sommige herken ik van mijn eigen wetenschappelijk onderzoek. Maar populisme is erg moeilijk te meten. Dat zit hem in het begrip 'het volk'. Dat heeft een democratische betekenis: de meerderheid van het volk, en een populistische: iedereen. Het is erg lastig om dat verschil in een vraag te zetten. Daardoor meten we in onderzoek altijd te veel populisme, dus moet je scores globaal interpreteren en spreken van een meerderheid of minderheid.'

Is populisme een containerbegrip geworden?

'In dit onderzoek zit een klassieke vraag: wilt u een sterke leider? Op Duitsland na zegt men in alle landen daar 'ja' op. De interpretatie is dat die mensen geen democratie willen. Maar dat is niet zo. Wat men wil is gewoon een daadkrachtige democratisch politicus. Je meet met zo'n vraag veel meer de onvrede over de politieke klasse dan over het democratische systeem.

'Populisten profiteren van die politieke ontevredenheid, maar ze zijn zeker niet de enigen. Protest is niet per definitie populistisch - GroenLinks heeft ook flink geprofiteerd van proteststemmen. In Frankrijk won Emmanuel Macron het presidentschap met de boodschap dat de grote politieke partijen hun tijd hebben gehad. Maar hij neemt wel personen van het oude systeem op in zijn partij en dat doen populisten niet. Die beschouwen het politieke systeem als corrupt.'

Beeld De Volkskrant / Kantar Public

Hoe denken kiezers over politici?

'Een van de beste vragen in populismeonderzoek wordt hier ook gesteld: verkwanselen politici hun principes als ze een compromis accepteren? Bijna de helft zegt daar 'ja' op, dus heel veel mensen wijzen het compromis af. Maar ons democratische stelsel is juist daarop gebaseerd. Helemaal in Nederland waar nog nooit een partij een absolute meerderheid heeft gehad. Populisten zeggen dat een politicus die een compromis sluit, eigenlijk geen idealen heeft. Maar niet al die tegenstanders van het compromis zijn populisten.'

Beeld De Volkskrant / Kantar Public

Wat zegt zo'n massale afwijzing van het compromis?

'Dat een groot deel van de Nederlanders negatief oordeelt over politici. Want compromissen sluiten is bij uitstek wat politici doen. De verwachtingen van de bevolking staan zo haaks op de realiteit van de politiek. Dat komt ook doordat veel mensen geen enkele interesse hebben in politiek en dus ook niet in politici. Maar ze krijgen wel al tien jaar te horen dat politici niet deugen. Dat zie je aan de vraag of mensen in plaats van een professionele politicus liever een burger als leider hebben - ook een standaardvraag trouwens. In Frankrijk, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk zijn daar meerderheden voor, maar Nederlanders willen liever een politicus. Heel interessant, dat laatste, maar ik heb er geen verklaring voor.'

Beeld De Volkskrant / Kantar Public

Het lijkt te passen bij de reden waarom Nederlanders gaan stemmen. In tegenstelling tot de drie andere landen is dat nauwelijks een tegenstem.

'De proteststem is heel interessant. Twee op de vijf stemmen op Macron bijvoorbeeld waren proteststemmen tegen Le Pen. Hun stemreden was vervuld op het moment dat Macron werd gekozen. Dat maakt zijn mandaat een stuk smaller.

'Ik zie een trend naar meer tegenstemmen. Want we zijn heel negatief over politici en bijzonder positief over het volk, de kiezer. Vroeger golden bijvoorbeeld Centrumpartij-kiezers als racisten die de verkeerde keuze hadden gemaakt. Nu zouden dat proteststemmers zijn 'die wel een punt hebben'. Wat ze ook doen, het zijn nu altijd de politici die hebben gefaald, want die hebben het volk voorgelogen. Alsof het volk het zelf niet kon bedenken. Politici houden de proteststem in stand door te roepen: de kiezer heeft altijd gelijk. Maar onderzoek naar het falen van de kiezer bestaat niet.'

Beeld De Volkskrant / Kantar Public

Lees meer over populisme

Internationaal onderzoek: Nederlandse kiezer is beperkt vatbaar voor populisme, Fransen en Britten het vatbaarst
De Nederlandse kiezer stemt meer uit overtuiging dan uit protest. Franse en Duitse kiezers zijn juist veel meer geneigd tot tegenstemmen. Nederlanders willen een sterke leider die orde op zaken stelt, maar wel binnen de democratische spelregels.

Stem van het volk
Bij recente verkiezingen krijgen populisten veel stemmen. Maar waarom stemmen mensen op deze partijen? Hoeveel hebben kiezers van de PVV, het Front National, Trump en het AFD gemeen?

EU zit niet in de lift, het is de stilte in de storm
Net een achtbaan, die Europese integratie. Eerst de populistische revolte, nu zit Europa weer in de lift. Europa-expert van Instituut Clingendael Adriaan Schout: 'We zitten niet in de lift, al grijpen velen dit moment aan om te doen alsof. Het is meer de stilte in het midden van de storm.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden