ESSAY

Popcorn in plaats van prozac

Moonlight, Lion, La La Land: de films die zondag wellicht een Oscar binnenslepen, blijken prima therapie. Popcorn in plaats van prozac, dus.

Beeld uit Girl, Interrupted.

Ik ben supernormaal, dat weet iedereen. Een uiterst uitgebalanceerd, stabiel persoon. Ooit was ik gekker. Ik had een angststoornis, was overal bang voor, durfde niets, ook niet in therapie. Ik ging pas naar een therapeut nadat ik de film Ordinary People had gezien. Dat leverde ernstige oogincontinentie op. Projectieljanken, man. Ik sproeide de tranen vanachter mijn wimpers zo tegen het scherm. Wat een ervaring was dat! Ik herkende me totaal in de hoofdpersoon, een ongelukkige, ongemakkelijke tienerjongen, die net als ik niet in therapie wil, maar toch gaat. En dan blijkt het juist supercool te zijn. Stukje bij beetje kom je erachter wat er in hem leeft. Het kijkt als een thriller, maar dan met een echt interessant mysterie: dat van de menselijke geest. Een soort detective van de ziel. De psychiater is een onorthodoxe, aardige man die echt om de jongen geeft. Ik was totaal verkocht en belde meteen een bevriende psych.

Diagnose:
Dwangneurose, obsessief-compulsieve stoornis
Filmtherapie:
As Good as It Gets, 1997
Matchstick Men, 2003
What About Bob?, 1991

Beeld uit As Good As It Gets.
Beeld uit What About Bob?
Beeld uit One Flew Over The Cuckoos Nest.

Breinbusters

Het is een rol die film sindsdien heel vaak in mijn leven heeft gespeeld. Motivator, inspirator, inzichtgever. The Big Chill, Terms of Endearment, Parenthood, Life as a House. Allemaal films over relaties, vriendschap, het leven, die me iets leerden over mezelf. Ik vroeg het om me heen en bijna iedereen blijkt wel zo'n lijstje levensveranderende films te hebben. Bewegende beelden komen heel dichtbij ons, kruipen onder onze huid. Misschien nog wel meer dan boeken, muziek of andere vormen van kunst.

Hoe komt dat? Een van de redenen is neurologisch. In ons hoofd bevinden zich namelijk neuronen die de mentale gesteldheid van een ander min of meer spiegelen. Deze spiegelneuronen zijn superhandig bij leerprocessen. We kijken hiermee de kunst van iemand anders af, net als aapjes; mensje see, mensje do. Diezelfde neuronen worden ook geactiveerd bij een avondje bios. Hierdoor kunnen we intens meeleven met wat we aanschouwen. Onze hersenen maken zich eigenlijk op om dezelfde handelingen te verrichten als de hoofdpersoon. In ons hoofd springen we uit auto's en landen op treinen. We voelen het fysiek, ons hart gaat sneller kloppen, ons adrenalinepeil stijgt. Dat is hoe ver de identificatie gaat. Je observeert de handelingen en emoties van de hoofdpersoon niet van een afstandje, maar vanuit de mentale simulatie in je eigen brein.

Diagnose:
Oorlogstrauma, PTSS
Filmtherapie:
First Blood, 1982
The Deer Hunter, 1978
Coming Home, 1978
Born on the Fourth of July, 1989

1+1=100

Die identificatie is een van de belangrijkste redenen waarom beweegplaatjes ons zo beroeren. Je zou het tweedehandsleven kunnen noemen. Dichterbij de ervaring van een ander kun je bijna niet komen. Nog een reden waarom film vaak dieper tot ons doordringt dan alle vormen van kunst bij elkaar, is omdat het precies dat is: alle vormen van kunst bij elkaar. Hatsee, de hele trukendoos. Licht, geluid, beeld, muziek, tekst, acteergeweld, montage. We worden van alle kanten door elkaar gerammeld. Subtiele vioolmuziekjes, die je vaak niet eens hoort, onder een gevoelige scène. Het gigantische orkestgeweld van Bernard Herrmann in Psycho of van Ennio Morricone in The Good, the Bad and the Ugly. Schitterende cameravoering, zoals in mijn lievelingsfilm The Shining. Montage die als een trein je brein in dendert, zoals in Requiem for a Dream. Of juist poëtisch langzame beelden als in Stalker van Tarkovski. Ja, ik namedrop en jullie zoeken het maar op. Kijken! Goed voor je.

Al die verschillende elementen bij elkaar zorgen voor een unieke meerwaarde. In Rusland in de jaren 1910 tot 1920, voerde filmmaker Lev Kuleshov experimenten uit om dit aan te tonen. Hij monteerde beelden naast elkaar die ogenschijnlijk niets met elkaar te maken hadden. Een man, een doodskist, een man, een bord soep. De kijker geeft hier in zijn hoofd automatisch betekenis aan. Als je de man na de doodskist ziet, lijkt hij droevig te kijken. Na het bord soep hongerig. Als je daar ook nog een muziekje achter zou plakken, of een raar sinister geluid, een vreemde kleur of schaduw, krijgt alles weer een andere betekenis en interpretatie toebedeeld in ons hoofd. Inmiddels hebben de meesten van ons zoveel films gezien, dat we heel veel verbanden kunnen leggen. Ons brein is getraind door Netflix en 1+1=100 geworden.

Diagnose:
Opvoedings- en familieperikelen
Filmtherapie:
Parenthood, 1989
Little Miss Sunshine, 2006
E.T., 1982
Finding Nemo, 2003
Ordinary People, 1980
What Ever Happened to Baby Jane?, 1963

Beeld uit Little Miss Sunshine.

Een hinderlaag voor je ziel

Film werkt dus op hersenen. Laat dat nou precies zijn waar therapeuten ook lopen te peuren. Kunnen ze best wat tools bij gebruiken en dat is hoe filmtherapie ontstond. Een dvd'tje op recept. Het flatscreen als medicijn.

'Film werkt zo krachtig omdat het je emoties snel bereikt en ze als een magneet naar de oppervlakte trekt,' zegt Bernie Wooder, een van de grondleggers van de cinematherapie in Engeland en auteur van het boek Movie Therapy, How it Changes Lives (2008). 'Omdat je kijkt vanuit het perspectief van een derde persoon, zijn je standaardafweermechanismen minder actief.'

Diagnose:
Het leven in het algemeen, het menselijk tekort
Filmtherapie:
Happiness, 1998
Magnolia, 1999
American Beauty, 1999

Eigenlijk word je door film een beetje beslopen via een omweg. Een hinderlaag voor de ziel. Dit beaamt ook Birgit Wolz, psychologe en schrijfster van het boek E-motion Picture Magic, A Movie Lover's Guide to Healing and Transformation (2005). 'Omdat film ideeën meer overbrengt via emoties dan via het intellect, kan het instinct om meteen in de verdediging te schieten en gevoelens te onderdrukken of ontkennen, worden uitgeschakeld.' We laten ons gemakkelijker door film raken dan door het echte leven.

Diagnose:
Slachtoffer van huiselijk geweld, verkrachting
Filmtherapie:
The Accused, 1988
Enough, 2002
Sleeping with the Enemy, 1991
Frankie and Johnny, 1991

Film op recept

Filmtherapie is er in verschillende gradaties. Van vrij licht, meer film dan therapie, tot het gebruik van film als middel voor catharsis. Een romantische of grappige film kijken die je even uit je dagelijkse sores haalt, kan al heel therapeutisch werken. Je mindset verandert erdoor, waardoor je je leven en zorgen ook weer in een ander licht kunt zien. Bovendien komen er endorfinen vrij in je hersenen wanneer je lacht. Een Ctrl + F5 voor het brein dus.

De cinema-catharsis gaat verder, en is erop gericht om iets los te krijgen bij een cliënt. Film als een soort emotie-klysma. Ook dit zorgt voor een andere manier van kijken, maar dan rigoureuzer. Meer een reboot dan een refresh. Als iemand bijvoorbeeld in een depressieve of apathische staat is, kan film voor een doorbraak zorgen, stelt Wolz, waardoor er weer beweging in de situatie komt.

Diagnose:
Vriend(inn)engedoe
Filmtherapie:
The Big Chill, 1983
Stand by Me, 1986
Smoke, 1995
The Shawshank Redemption, 1994
Thelma & Louise, 1991

Beeld uit The Shawshank Redemption.

Film wordt echter verreweg het vaakst ingezet bij therapie om inzicht te geven in de eigen problematiek. Gary Solomon, de grondlegger van de Amerikaanse tak van cinematherapie, omschrijft het als volgt: 'Je praat met een cliënt of een koppel, schat de situatie in en zoekt daar films bij uit die ze de volgende therapiesessie kunnen komen bespreken.' Film op recept dus. Kijk deze twee dvd's en bel me morgen. Popcorn in plaats van prozac. Dat klinkt als de betere medicatie.

Diagnose:
Psychische problemen, hoogbegaafdheid, een afwijkend brein
Filmtherapie:
One Flew Over the Cuckoo’s Nest, 1975
Good Will Hunting, 1997
Girl Interrupted, 1999
Shutter Island, 2010

Beeld uit Prozac Nation.

Alles is La La Land

Op de sofa bij dokter Spielberg. Lekker surfen door je onbewuste. Je diepste angsten en verlangens leren kennen met Hitchcock. Een interventie op jezelf plegen met een flick over alchoholisme. Je neuroses fiksen met Netflix. Je relatie redden met Streep en je tranen laten trekken door Von Trier? Dat klinkt wel als een bijzonder happy end.

Iedereen naar de bios om zijn gebroken brein te helen. Witte doekjes voor het bloeden. Laatste shot, aftiteling. Niemand is meer gek en alles is La La Land? Zo mooi is het nou ook weer niet.

Diagnose:
Rouw, verlies
Filmtherapie:
Rabbit Hole, 2010
Terms of Endearment, 1983
What Dreams May Come, 1998
Ghost, 1990

Beeld uit What Dreams May Come.
Beeld uit Ghost.

Films kunnen bijvoorbeeld bij ernstige psychiatrische ziektebeelden als psychose of schizofrenie weinig uithalen. Uit onderzoek is nooit gebleken dat film blijvend effect op de hersenen heeft. Wel is duidelijk dat films inzicht, inspiratie en motivatie bieden. De rolprent geeft rolmodellen. Kijken naar onze helden werkt als hulpmiddel om met het leven om te gaan.

Diagnose:
Depressie, eenzaamheid
Filmtherapie:
The Hours, 2002
Melancholia, 2011
A Single Man, 2009
The Virgin Suicides, 1999
Revolutionary Road, 2008
Prozac Nation, 2001

Beeld uit A Single Man.
Beeld uit The Virgin Suicides.

Bootcamp voor je psyche

Wes Craven, een bekende horrorregisseur, zegt het volgende over zijn films: 'Ik zie ze als een bootcamp voor de psyche. In het echte leven kunnen mensen soms overvallen worden door de gruwelijkste gebeurtenissen. Film maakt dit soort dingen behapbaar en overzichtelijk. Door film kun je rationeel over je angsten nadenken. Het roept ze niet op, maar is juist een ontlading.'

Voor mij werkt dit zeker zo. Ik ben van mijn angststoornis af, maar kijk nog altijd graag horror, om wat er latent in me leeft te bezweren. 'Films zijn eerder inenting dan therapie,' stelt Brimstone-regisseur Martin Koolhoven. 'Ze laten ons oefenen met bepaalde situaties en emoties, bereiden ons voor op het leven.' Vaccinatie in plaats van medicatie.

Diagnose:
Verslaving, alcoholisme
Filmtherapie:
28 Days, 2000
When a Man Loves a Woman, 1994
Flight, 2012
The Lost Weekend, 1945
Requiem for a Dream, 2000

Beeld uit Requiem for a Dream.
Sandra Bullock in 28 Days.

Een inenting tegen het leven. Ik krijg er zin in. Een movieshotje zetten. Injectie met James Bond. Dubbele dosis Shawshank, een strip Schindler's List. Snuifje Potter, tien druppels Tarantino op de tong voor het slapen gaan.

Deze week zag ik To Stay Alive - A Method. Een essay van Houellebecq wordt in de film bezield voorgelezen door Iggy Pop. Je ziet mensen die worstelen met zichzelf, maar er ook gedichten en schilderijen bij maken. Je ziet mooie omgevingen, intieme beelden. De voorgelezen woorden zijn troostrijk en verontrustend tegelijk: hoor nergens bij. Zoek het lijden, het moeilijke, verborgene op. Daar waar het schuurt, wordt het interessant. Wees een bondgenoot van de waarheid, maar wat je ook doet: blijf in leven. Hoe je dat doet? Film helpt.

Meer filmtherapie:
www.zurinstitute.com/movietherapy.html
www.recreationtherapy.com/history/film.htm
www.cinematherapy.com/filmindex.html

Diagnose:
Liefdesverdriet, relatieproblemen
Filmtherapie:
When Harry met Sally, 1989
Stanley & Iris, 1990
The Way We Were, 1973
Pretty Woman, 1990

Beeld uit Pretty Woman.
Beeld uit When Harry Met Sally.

In therapie bij Oscar

Morgen worden de Oscars uitgereikt. Hier alle genomineerden in de categorie Beste Film, plus de Grote Thema's van het Leven die erin worden aangeraakt.

Moonlight Homoseksualiteit, vriendschap, vaderschap, identiteit, coming of age.

Hell or High Water Broederliefde, opoffering, ouderdom.

La La Land Ware liefde, ambitie, dromen, (gefnuikte) idealen.

Hidden Figures Racisme, seksisme, geschiedenis, ambitie, famillie, liefde.

Arrival Verlies, rouw, communicatie, liefde, angst voor onbekende.

Fences Racisme, vaderzoonrelatie, mannelijkheid.

Lion Adoptie, armoede, identiteit, coming of age, schuldgevoel, familie.

Manchester by the Sea Trauma, zelfverwijt, depressie, rouwverwerking, vaderschap.

Hacksaw Ridge Moed, geloof, lafheid, identiteit, anders-zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden