Poolse vrouwen blijven thuis door verhoging kinderbijslag

Veel vrouwen op het Poolse platteland stoppen met werken nu de conservatieve regering de kinderbijslag aanzienlijk heeft verhoogd. Het sociale ingrijpen heeft communistische trekken.

Kinga Szulc met haar zoons Hubert (10), Edward (5) en Olgierd (6) in hun huis in Kartuzy. Ze is gestopt met werken dankzij de toelage uit de '500-plus'-pot.Beeld Fabian Weiss

De drie zoontjes van Mateusz en Kinga Szulc rennen kirrend door de woonkamer. Ze zijn 5, 6 en 10, de oudste twee komen net uit school. Hun energie is bodemloos. 'En dan geldt ons gezin nog als klein hè', lacht vader Mateusz (36) die een designerbril draagt boven een getrimd baardje. 'Vier, vijf of zes kinderen is in deze buurt heel normaal.'

Welkom in Kartuzy, een kleine gemeenschap op het lommerrijke Poolse platteland onder havenstad Gdansk. Het is de trotse thuisstreek van de Kasjoeben, een klein West-Slavisch volk met een eigen taal en vlag. Verreweg de bekendste Kasjoeb is iedere dag op tv te zien: voorzitter van de Europese Raad Donald Tusk. Die kennen ze in huize-Szulc. 'Zijn zomerverblijf is hier tien kilometer vandaan.'

Belangrijker nog dan die beroemde inwoner is het geboortecijfer in deze gemeente: nergens in Polen worden zo veel kinderen geboren. Handig, want tegenwoordig loont het om kinderen te krijgen. Sinds april vorig jaar krijgen Poolse gezinnen 500 zloty kinderbijslag vanaf het tweede kind. Let wel: cumulatief. '500-plus' heet het programma. Heb je zoals het gezin Szulc drie minderjarige kinderen, dan krijg je voor kind twee en drie samen 1.000 zloty per maand op je rekening bijgeschreven - omgerekend 230 euro. Voor een relatief arm land als Polen is dat bepaald geen wisselgeld. Een fles melk doet in de supermarkt 40 cent, het minimumloon ligt sinds 1 januari op 450 euro - dat was 410.

Noem het gerust een geruisloze revolutie achter de voordeur van het doorsnee Poolse plattelandsgezin: sinds de val van het communisme heeft Polen nog nooit zo verregaand ingegrepen in het sociale weefsel. Terwijl in sommige Europese lidstaten voorzichtig stemmen opgaan voor een basisinkomen, krijgen kinderrijke gezinnen in Polen nu al een bijdrage die daar verdacht veel op lijkt.

Op de sociale media doen verhalen de ronde over gezinnen die voor het eerst in hun leven op vakantie gingen naar de Oostzeekust. Anderen kochten een tv, een tweedehandsauto of verbouwden hun huis. In het arme oosten van Polen gebruikten flatbewoners het geld voor de aanleg van eigen wc's, waar ze eerder per etage één toilet deelden.

Biefstuksocialisme

Mede dankzij de belofte van '500-plus' haalde de conservatief-populistische regeringspartij Recht en Rechtvaardigheid (PiS) in 2015 bijna 40 procent van de stemmen, genoeg voor de verkiezingswinst en een meerderheid in beide kamers. De drie ingrediënten van het biefstuksocialisme à la PiS: het verlagen van de pensioenleeftijd (gelukt), een hoger minimumloon (gelukt) en gratis geld voor ouders - ook gelukt. Als briefjes uit een helikopter is het geld boven Polen uitgestrooid. Inkomen speelt geen rol - iedereen met kinderen komt in aanmerking. Parlementariërs en gemeenteraadsleden vertelden zonder gêne dat ze '500-plus' hadden aangevraagd. Voorheen kregen alleen de allerarmsten een kleine toelage aan kinderbijslag.

De politieke melkkoe '500-plus' is armoedebestrijding en familiepolitiek ineen - links op de economie, conservatief-katholiek op het gezin. Het past bovendien in de bredere boodschap van PiS: wij staan dicht bij het volk, in tegenstelling tot de oppositie. Donald Tusks meer neoliberaal georiënteerde Burgerplatform, de grootste oppositiepartij in het parlement, was acht jaar lang aan de macht (2007-2015), maar zag in de ogen van veel Polen de gewone man op het verpauperde platteland over het hoofd. Politiek links haalde bij de laatste verkiezingen niet eens de kiesdrempel. De rode loper voor PiS lag uit.

Moeder Kinga Szulc (32) vertelt dat '500-plus' haar de gelegenheid gaf te stoppen met haar werk bij de gemeente. Familieomstandigheden speelden ook een rol. 'Mijn moeder heeft alzheimer, en we doen de zorg zelf. Dat kost steeds meer tijd. Met het salaris van Mateusz plus de 1.000 zloty kinderbijslag komen we ook rond.'

Zoals zij zijn er meer, vooral aan de onderkant van de arbeidsmarkt. Uit het hele land komen berichten dat schoonmaaksters, caissières en verpleegkundigen hun werk neerleggen. Kinga Szulc maakte het bij de gemeente mee, waar ze verantwoordelijk was voor het aan het werk helpen van werklozen. 'Mensen zeiden: ik krijg nu 1.500 zloty om niks te doen, laat die baan maar zitten. Geen van hen is nu nog geïnteresseerd in een stage of slecht betaald baantje.' Van een aanmoediging om kinderen te krijgen, dreigt de kinderbijslag zo een bonus te worden voor thuiszitters.

Het vergrijzende Polen heeft het op drie na laagste geboortecijfer van de Europese Unie. PiS hoopte dat cijfer met '500-plus' op te krikken, en inderdaad voltrekt zich op sommige plekken een kleine babyboom. Een ziekenhuisdirecteur in Gdansk meldde deze week 760 meer baby's dan in het jaar ervoor en repte opgewekt van een tekort aan bedden. Maar volgens onderzoekers is het te vroeg om van een trend te spreken.

'Het was beter geweest die miljarden te steken in het uitbreiden van de kinderopvang en het aantal crèches of in de toegang voor kinderen tot zorg', zegt Iga Magda, onderzoekster verbonden aan het Instituut voor Sociaal Onderzoek (IBS) in Warschau. 'Pas dan wordt het aantrekkelijk om meer kinderen te krijgen.'

Gezocht: lagelonenwerkers

De grootste strop is voor ondernemers, voor wie het moeilijker wordt om nieuwe mensen aan te nemen. In deze streek van Noord-Polen ligt de werkloosheid laag, variërend van 3 tot 8 procent. Meer dan twee miljoen arbeiders zijn de laatste tien jaar vertrokken naar Duitsland, Groot-Brittannië en Nederland - bedrijven knokken om het hardst om lagelonenwerkers.

Volgens arbeidsbureaus in de regio nemen bouwbedrijven nu noodgedwongen Oekraïners aan, wat weer leidt tot spanningen op de bouwplaats omdat ze geen Pools spreken. Ook zijn er signalen dat de ontvangers het geld vooral aan sterke drank uitgeven. Ziekenhuizen en supermarkten zien hoe werknemers met '500-plus' in de achterzak hogere salarissen gaan eisen. Dat geld is er vaak niet. 'Als ik de salarissen nog verder moet verhogen, kom ik in de schulden', verzucht een ziekenhuismanager uit het stadje Malbork.

'500-plus heeft een negatieve impact op de economie, precies tegengesteld aan wat PiS beoogde', bevestigt Natalia Bogdan, bestuursvoorzitter van arbeidsbureau Job House. 'Nu het minimumloon verhoogd is, worden werkgevers dubbel geraakt.'

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

Yvona, medewerker bij een supermarkt.Beeld Fabian Weiss

Leverworst

Van Kartuzy is het een uurtje rijden naar Rokitnica, een voormalige collectieve boerderij onder de rook van Gdansk, gemodelleerd naar een sovjet-kolchoz. In de supermarkt begint verkoopster Yvona (33) te knikken bij het woord '500-plus'. 'Ik ken mijn klanten. Normaal gesproken komen ze voor pasztetowa (een goedkope leverworst van gemalen restvlees, red.), maar zodra het geld van '500-plus' binnen is, kopen ze hier ham, frisdrank en chocolaatjes voor de kinderen.'

In een enquête zei 30 procent van de aanvragers dat de kinderbijslag van 'doorslaggevende betekenis' was geweest voor het huishouden. Totale kosten voor de regering: 3,9 miljard euro in 2016, oftewel zo'n 6 procent van de Poolse begroting. De komende jaren loopt dat op naar 5 à 6 miljard.

Economen waarschuwen voor de gevolgen op de lange termijn. '500-plus' is op de pof betaald met staatsobligaties, en dreigt de komende jaren het begrotingstekort (nu nog 2,5 procent) te doen oplopen. 'We weten niet precies wat voor impact het zal hebben', gaf vicepremier Mateusz Morawiecki toe. 'Na 12 of 24 maanden kunnen we dat bepalen en het programma eventueel flexibeler maken.' Met dat laatste bedoelt hij: inkomensafhankelijk.

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

Marzena Mydlarz, regiodirecteur van een schoonmaakbedrijf.Beeld Fabian Weiss

Marzena Mydlarz (43), de hoogblonde regiodirecteur van een schoonmaakbedrijf bij Gdansk, zag zich gedwongen via dure uitzendbureaus Oekraïense schoonmaaksters in te huren. Ze moet constant onderhandelen over salarissen. Ze verkeert in tweestrijd. Sociale revolutie en armoedebestrijding oké, maar tegen welke prijs? Is het wel zo'n goed programma? Ze is even stil, en zegt dan: 'Als patriot zeg ik ja, als manager nee.'

Terug naar de keukentafel van de familie Szulc, waar ze de kritiek delen, maar toch gebruikmaken van het geld. Dat is niet hypocriet, vindt vader Mateusz. 'We zien het als een extraatje waar we recht op hebben.' Hij vertelt over een recent bezoek van een tv-station aan zijn kinderrijke gemeente, de laatste hoop van Poolse demografen. 'De tv-presentator vroeg mensen: gaan jullie nu meer kinderen krijgen? Iedereen gaf hetzelfde antwoord: kinderen krijg je uit liefde, niet voor het geld.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden