Poolse president wil per referendum 'postcommunistische' grondwet vervangen

Krijgt Polen een nieuwe grondwet? Als het aan de Poolse president Andrzej Duda ligt wel. Hij wil dat Polen een land wordt 'zonder ongefundeerde privileges, zonder kasten van 'betere' burgers, waar alle burgers verenigd zijn. Daarvoor is in zijn ogen een nieuwe grondwet nodig.

President Duda houdt een toespraak ter gelegenheid van de jaarlijkse 'Grondwetsdag' op 3 mei. Beeld epa

Woensdag verklaarde Duda in een toespraak dat hij een referendum wil over de bestaande grondwet. Duda hoopt op een 'serieus grondwettelijk debat, niet alleen met politici maar met het hele volk'. Hij hield zijn toespraak ter gelegenheid van de jaarlijkse 'Grondwetsdag' op 3 mei.

Hoeksteen van Duda's partij, het conservatief-populistische Recht en Rechtvaardigheid (PiS, opgericht in 2001), is het idee dat de huidige grondwet uit 1997 een onrechtvaardig compromis is. Dat compromis ging zo: toen Polen in 1989 het communisme afschudde, koos de oppositie aan de zogeheten 'ronde tafel' niet voor vergelding, maar voor een onderhandelde transitie. De ex-communisten kregen daarin ook een stem, en verwierven zo - in de woorden van Duda - 'ongefundeerde privileges'.

In de geloofsbrieven van PiS geldt die transitie daarom als een farce, als verraad aan het Poolse volk. Een maand geleden noemde frontman Jaroslaw Kaczynski de grondwet van '97 'postcommunistisch'. In Polen staat dat synoniem voor: perfide, bevlekt, vol kinderziektes.

Jaren geleden, tijdens een bezoek aan de Verenigde Staten, verklaarde Kaczynski dat zijn voorgangers hadden nagelaten na 1989 een 'nieuwe staat' op te bouwen. 'Zonder nieuwe staat is iedere poging tot sociale vernieuwing, of tot het bevechten van pathologieën, gedoemd te mislukken.'

Het liefst zou Kaczynski in navolging van zijn geestverwant Viktor Orbán in Hongarije de grondwet op eigen houtje aanpassen. Orbán deed dat in 2011, dankzij een parlementaire meerderheid van twee derde. Kaczynski heeft die meerderheid niet (wel een 'absolute' meerderheid), zodat de regering nu zijn toevlucht zoekt tot een referendum.

Duda tijdens de 'Grondwetsdag'. Beeld epa

Addertje

Er is wel een addertje: om een referendum bindend te krijgen, zal de PiS-regering eerst een grondwetswijziging door het parlement moeten loodsen. Daarvoor is die twee derde meerderheid alsnog nodig.

Welke vraag de 40 miljoen Polen precies krijgen voorgeschoteld, is nog onduidelijk. Duda wil dat zijn juristen zich daar de komende tijd over gaan buigen. Oppositiepartijen reageren bijna allemaal afwijzend op het plan. Ze zijn bang dat de PiS-regering de nieuw te ontwerpen grondwet wil aangrijpen om een autoritair bewind te vestigen. Eerder rekende de regering af met het Constitutioneel Hof, nu getemd tot een soort papieren tijger. De publieke tv werd onder controle van de partij gebracht, het Openbaar Ministerie gefuseerd met het ministerie van Justitie.

Ook ligt er een wetsvoorstel voor de 'democratisering' van de rechtspraak. Daarbij worden rechters voortaan direct gekozen door het door PiS gedomineerde parlement. Zo'n wet zou de deur openen naar partijpolitieke benoemingen, tot grote zorg van onder meer de Raad van Europa. Later deze maand staat de stand van de Poolse rechtsstaat opnieuw op de agenda van de Europese ministers van Buitenlandse Zaken.

Onder juristen staat de Poolse grondwet bekend als terdege en goed functionerend. 'Alleen op het gebied van burgerrechten en privacy zou ik een aantal wijzigingen aanmoedigen', zegt hoogleraar constitutioneel recht Ryszard Piotrowski, verbonden aan de Universiteit van Warschau.

Behalve PiS is de partij van de voormalige rockster Pawel Kukiz de enige in het Poolse parlement die enthousiast is over een mogelijk referendum. Kukiz '15 is met 33 zetels de derde partij in het parlement. Volgens columnist Pawel Wronski van de liberale krant Gazeta Wyborcza is het ironisch dat een regering die zich weinig gelegen laat aan de scheiding der machten, nu de grondwet wil wijzigen. 'Het is alsof een wegpiraat de verkeersregels wil veranderen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.