Poolse president ontketent 'oorlog aan de top' om benoemingen rechters

De Poolse president Andrzej Duda wil meer macht naar zich toe trekken bij de benoeming van rechters. Maandag zette hij met een gewaagd pakket aan voorstellen een sluimerend conflict met regeringspartij Recht en Rechtvaardigheid (PiS) op scherp. Dat gevecht gaat over wie het laatste woord heeft bij benoemingen: het parlement, de minister van Justitie, de president of rechters zelf? Het is een strijd die ook de Europese Commissie in Brussel nauwlettend volgt.

De Poolse president Andrzej Duda tijdens een persconferentie in juli.Beeld reuters

In een langverwachte persverklaring kondigde Duda maandag nieuwe plannen aan voor twee cruciale justitiële organen: het Hooggerechtshof en de KRS - zeg maar de Poolse Raad voor de Rechtspraak. Beide voorstellen gaan een stuk minder ver dan wat PiS wil.

Daarmee is het in Warschau opnieuw 'oorlog aan de top', zoals dat in de jaren tachtig en negentig ook veelvuldig gebeurde. In de schuttersputjes liggen twee mannen recht tegenover elkaar: PiS-partijleider Jaroslaw Kaczynski, de macher in Polen, en diens oude protegé Duda. Duda de zoon, zo is opnieuw duidelijk geworden, is niet meer gehoorzaam aan Kaczynski de vader.

Beiden willen de rechterlijke macht op de schop nemen, maar het springende punt is hoe. Kaczysnki is van de verschroeide aarde - geen concessies, weg met alle zittende rechters - terwijl Duda (formeel partijloos) tegemoet wil komen aan de zorgen van Brussel en de oppositie door een deel van de zittende rechters van het Hof te handhaven.

Twee maanden geleden had Duda met een verrassende actie het initiatief naar zich toegetrokken door twee omstreden wetten op de KRS en het Hooggerechtshof te vetoën. Hij gaf gehoor aan de woede van honderdduizenden Polen, die de week daarvoor de straat op waren gegaan. Na maandag ligt de bal weer bij Kaczynski en diens regerende PiS-partij. Zij staan voor de keuze: óf hun ambities bijstellen, óf Duda openlijk tegenwerken en toch hun agenda proberen door te duwen.

'Rechtercratie'

Dat de druk nu zo hoog ligt, heeft PiS aan zichzelf te wijten. Met een pr-campagne van jewelste (à 4,5 miljoen euro) promootte de regering op billboards en in tv-spotjes de komst van 'vrije rechtbanken'. De 'rechtercratie' moet op het offerblok, om plaats te maken voor een 'echte' democratie. Te weten: meer politieke controle over de rechtbanken, die zich nu te buiten zouden gaan aan corruptie, kliekvorming en volksverlakkerij.

Eurocommissaris Frans Timmermans toonde zich tevreden over de hervonden 'openheid' van Warschau, maar zei Duda's voorstellen nog preciezer te moeten bestuderen. Brussel wappert al maanden met de zogeheten artikel-7-procedure, die kan worden begonnen als wordt vastgesteld dat Polen de rechtsstaat niet respecteert.

Concreet moeten rechters van het Hooggerechtshof in Duda's plannen eerder met pensioen (met 65 in plaats van 67). Wie daarboven zit moet weg, tenzij de president anders beslist. Ten tweede krijgt het parlement meer macht bij de benoeming van leden van de KRS. Iedere benoeming vergt daar drievijfde meerderheid.

Ook wil Duda een tuchtkamer voor rechters in het leven roepen, evenals een extra rechtsorgaan waar boze Polen in beroep kunnen gaan als ze zich door het bestaande recht gedupeerd voelen. Vooral dat laatste ondermijnt volgens juristen de autoriteit van de hoven.

De omstreden wetten en de belangrijkste spelers

Een omstreden wet over de organisatie van gewone rechtbanken was eind juli nog maar net gepubliceerd in de Poolse staatscourant of Brussel zette een strafprocedure in werking, zo maakte de Europese Commissie de dag erna bekend.

President Andrzej Duda verklaarde in juli dat hij twee van de drie omstreden wetten op zijn bureau niet ging ondertekenen. De aankondiging kwam als een kleine politieke aardschok (+).

De rechters van het Constitutioneel Hof in Polen worden tegengewerkt door de populistische regering, zegt hun voorzitter. 'Partijleider Kaczynski haat het idee van een onafhankelijke rechterlijke macht.' (+)

Jaroslaw Kaczynski is het brein achter de omstreden hervorming van de rechtspraak, maar zijn minister van Justitie is er het gezicht van. Zbigniew Ziobro is bezig zijn machtsbasis te vergroten, in de hoop de volgende premier te worden (+).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden