Poolse kiezer heeft genoeg van keiharde retoriek

Een taxi zeult een metershoog portret van Edward J. Wende, Lista Nr 4, achter zich aan door Warschau. Op een aanhanger op twee wielen schuift de lachende kandidaat van de Vrijheidsunie mee met de file op de Swietokrzyska....

Van onze correspondent

Michel Maas

WARSCHAU

Veel meer beweging komt er maandag niet meer in de Poolse verkiezingscampagne. De campagne voor de 'belangrijkste verkiezingen sinds 1989' is zes dagen voordat het zover is nog zo dood als een pier en niemand lijkt aanstalten te maken tot reanimatie.

Dat geeft niets, want de meeste Polen weten allang op wie ze gaan stemmen en laten zich daar niet meer vanaf brengen. 'Campagnes hebben bijna geen enkele invloed op hun stemgedrag. Veruit de meeste Polen stemmen uit oude ideologische motieven, en zijn daar niet door programma's en toespraken vanaf te brengen', zegt opiniepeiler Janusz Durlik. Durlik is directeur van het bureau CBOS dat al sinds 1989 het stemgedrag van de Polen onderzoekt. In tabellen ligt dat gedrag voor hem op tafel.

De cijfers vertellen wat iedereen inmiddels al weet: Polen is nog altijd hopeloos verdeeld in dezelfde twee onverzoenlijke kampen waarin het sinds de opkomst van het Vrije Vakverbond Solidariteit en de daaropvolgende afkondiging van de staat van beleg begin jaren tachtig verdeeld is geraakt. Die twee blokken - de regerende socialistische (ex-communistische) SLD en het nieuwe rechts-katholieke oppositieblok AWS (Solidariteits Verkiezings Actie) rond de vakbond Solidariteit - krijgen samen het gros van alle stemmen, en die stemmen zijn bijna gelijk verdeeld: SLD 30 en AWS 26 procent, met een foutmarge van 4 procent.

Tussen die twee gaapt een onoverbrugbare kloof. Een SLD-stemmer zal nooit op AWS stemmen en een AWS-stemmer nimmer op de SLD. En dat terwijl er volgens Durlik zo weinig verschil in de programma's van beide partijen zit - op economisch terrein, onderwijs en tal van andere terreinen - dat ze gemakkelijk een coalitie zouden kunnen vormen.

'De verschillen tussen de partijen zijn uitsluitend verschillen in traditie. SLD-stemmers kijken met sympathie terug op het communistische verleden, en AWS-stemmers hebben een hekel aan ex-communisten. De splijting van de maatschappij in een links en een rechts Polen is nog altijd een feit.'

De twee kampen sluipen dezer dagen op kousenvoeten om elkaar heen. Met een oog kijken ze naar elkaar, met het andere naar de opiniepeilingen van het CBOS. Krampachtig wordt er gereageerd op elke constatering van de opinieonderzoekers, en vooral dat heeft de campagne tot stilstand gebracht.

Omdat de opiniepeilers hebben vastgesteld dat Poolse kiezers opmerkelijk honkvast zijn, zijn de partijen opgehouden jacht te maken op andermans stemmers. Omdat de opiniepeilers bovendien hebben geconstateerd dat Poolse kiezers genoeg hebben van de keiharde ideologische retoriek van de afgelopen jaren, zijn ze opgehouden elkaar met modder te bekogelen. AWS maakt opmerkelijk weinig lawaai over thema's die bij vorige verkiezingen de toon zetten: het woord 'abortus' valt amper, de rol van de katholieke kerk komt zelden ter sprake, en ook 'lustratie', oftewel het bestraffen van ex-communisten, wordt hoogstens in zeer gematigde termen aan de orde gesteld.

De televisiedebatten gaan vooral over economie, de toetreding tot de Europese Unie, en de privatisering van staatseigendom. Met als gevolg dat maar 4 procent van alle Polen ze volgt - een absoluut laagterecord. Maar Durlik put hoop uit deze ontwikkeling: 'Misschien worden dit de laatste verkiezingen van de twee Polens. Misschien hebben we over vier jaar normale verkiezingen, net als in het Westen.'

Hij overziet de tabellen die voor hem liggen uitgespreid. Oude cijfers, die hij voorziet van wat pijltjes. Sommige wijzen omlaag: de Unie van Arbeiders gaat de 6 procent van twee weken geleden niet halen en komt misschien zelfs niet aan de 5 procent die nodig zijn om in het parlement door te dringen. De bejaardenpartij - eerder getaxeerd op 5 procent - haalt het ook niet.

Maar bij de Beweging voor de Reconstructie van Polen (ROP) van ex-Solidariteitsleider Jan Olszewski - een conservatieve hardliner - wijst de punt omhoog. ROP gaat meer dan de voorspelde 6 procent halen. 'Ik heb zo'n gevoel dat veel mensen niet durven toe te geven dat ze op de radicale ROP zullen stemmen', zegt Durlik. De Vrijheidsunie - een meer liberale partij, voortgekomen uit de voormalige intellectuele top van Solidariteit - krijgt een streep: die wordt een solide derde. De Vrijheidsunie geldt bij links en bij rechts als gedoodverfde coalitiepartner.

Om één cijfer zet Durlik een rondje: de 19 procent die nog niet weet waarop ze zal stemmen. Dat is zijn cijfer. Daar mag hij zijn talent op botvieren. 'Bij die 19 procent begint het intellectuele werk', zegt hij zacht. 'Die mogen wij interpreteren. En daarvoor moet je de Polen beter kennen dan zij zichzelf kennen. Maar dat doe ik wel, denk ik.'

Hij moet zijn conclusies nog even voor zich houden, want in Polen geldt twee weken voor de verkiezingen een publicatieverbod voor instellingen als het CBOS. Maar dat zal donderdag worden doorbroken, glundert Durlik. Als een strateeg staat hij voor zijn kalender. Zijn pen trekt een streep tussen 9 en 10 september: toen begon de televisiecampagne en ging zijn zwijgplicht in. Hij trekt een lijn om de 13, 14 en 15: de afgelopen drie dagen hebben ze nog eens drieduizend Polen ondervraagd.

Dan maakt hij een dikke cirkel om de 18: op die dag, drie dagen voor de verkiezingen, zal de Gazeta Wyborcza, de grootste krant van Polen, het publicatieverbod doorbreken en toch een voorspelling voor de uitslag van de verkiezingen publiceren. Zíjn voorspelling.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden