ReportageHerdenking WOII

Poolse held Witold Pilecki moet jongeren 80 jaar na uitbreken van de Tweede Wereldoorlog morele moed leren

De Duitse inval in Polen en het begin van de Tweede Wereldoorlog tachtig jaar geleden worden zondag groots herdacht in Warschau. In de aanloop naar de herdenking leren Poolse jongeren op een zomerschool hoe je de nieuwe Witold Pilecki kunt worden – de Poolse verzetsheld  die undercover in Auschwitz infiltreerde om verslag uit te brengen van wat daar gebeurde. 

In het zomerkamp in Huta Szklana spelen teambuilding-oefeningen een centrale rol. ‘Vechten is niet mijn stijl.’Beeld Piotr Malecki

Als je 16 bent en Pool, en iemand vraagt naar je rolmodel, is de kans klein dat je zonder ook maar een lichte aarzeling zegt: Margaret Thatcher. Toch is dat wat Szymon doet, staand in een kring met leeftijdsgenoten. Szymon Wincenciak  (16) is een ernstige jongen. Hij heeft de biografie van Thatcher gelezen en lepelt er citaten uit op als was het de kinderbijbel. ‘Ik wil een groot politicus worden’, bluft hij. ‘Zittend op je kont bereik je niets.’

Aan Szymon is te merken dat er iets bijzonders staat te gebeuren in Huta Szklana, een gehucht in de heuvels van het Heilige Kruis, op zo’n tweeënhalf uur rijden van de Poolse hoofdstad Warschau. Een week lang is hier een klasje verzameld, leeftijden 16 tot 19, voor een zomercursus over leiderschap. Preciezer: over leiderschap, bezien vanuit een onbetwiste held uit de Poolse geschiedenis, eentje die al roem vergaarde toen Thatcher nog een puber was. Die held heet ­Witold Pilecki, in West-Europa nauwelijks bekend, in Polen een grootheid.

1 september 1939: Duitse troepen rukken op in Polen.Beeld Getty

De timing van de cursus is niet toevallig: Polen staat dit weekeinde stil bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog, zondag precies tachtig jaar geleden. Delegaties uit veertig landen worden naar Warschau ingevlogen, en er zijn toespraken van de presidenten Steinmeier (Duitsland) en Duda (Polen) en vicepresident Pence (VS, zie inzet). Ze zullen – valt te verwachten – vrome woorden spreken over ‘nooit meer oorlog’, over het belang van internationale samenwerking (Steinmeier) en soevereiniteit (Pence). De ­Russische president Poetin kreeg overigens geen uitnodiging.

Maar wat is de les voor een land als ­Polen? Vanaf 1 september 1939 werd Polen volledig onder de voeten gelopen door de Duitse oorlogsmachinerie. Slavische ­Polen werden geknecht, Joodse Polen in getto’s geplaatst, gedeporteerd en uiteindelijk vergast. Stalin annexeerde het oosten van het land. Het kabinet vluchtte naar Londen.

Gevangene 4859

In Polen is het in de mode stil te staan bij heldendaden van mensen als Witold ­Pilecki. In een barokke kerk zwoer hij in het geheim trouw aan het Poolse volk, hoe belabberd de vooruitzichten in de oorlog ook waren. Namens het ‘thuisleger’ (AK) dat onder gezag stond van de regering-in-ballingschap, meldde hij zich aan om als vrijwilliger een Duits kamp te infiltreren, niet ver van Krakau, bij Oswiecim. De nazi’s doopten het Auschwitz.

Witold Pilecki (1901-1948) ontsnapte in 1943 uit Auschwitz. Hij schreef een rapport over het kamp, waarin hij meldde dat er in drie jaar tijd twee miljoen mensen waren vermoord. Dat werd niet ­geloofd door de ­geallieerden. Beeld Getty

Kapitein Pilecki werd gevangene 4859. In Auschwitz vormde hij een clandestiene verzetsgroep die een opstand van binnenuit moest gaan leiden. Sadistische SS’ers, standrechtelijke executies en meerdere uitbraken van tyfus voorkwamen dat. Wel slaagde Pilecki erin mondelinge boodschappen over de sjoah het kamp uit te smokkelen, die bijdroegen aan de bewustwording in het Westen van wat er gaande was. Nog spectaculairder was zijn ontsnapping, in 1943, met behulp van twee handlangers en een in brooddeeg nagemaakte sleutel.

‘Het eerste dat de nazi’s en de Sovjets hier deden, is de intelligentsia doden’, zegt historicus Kacper Kempisty (25), een van de begeleiders tijdens het jongerenkamp. ‘We hebben leiders nodig. We willen deze jongeren leren dat hun rol ertoe doet, dat ze niet passief moeten blijven. Hun eigen beslissingen, hoe klein ook, kunnen een verschil ­maken.’

Kempisty is verbonden aan het ­Pilecki-instituut, een organisatie die drie jaar geleden werd opgericht door de huidige rechts-nationalistische regering. Critici zien het instituut als een poging om Pilecki voor het politieke karretje van de regering te spannen.

Onder Recht en Rechtvaardigheid (PiS) gaat alle aandacht naar partizanen als hij, en worden zwarte bladzijden (pogroms, individuele collaboratie) weggemoffeld.

‘Het zou niet moeten gaan om PiS, PO of SLD (twee oppositiepartijen, red.)’, zegt de hoogbejaarde dochter van Pilecki aan de telefoon. Het emo­tioneert Zofia ­Pilecka (86). ‘Mijn vader was een parel. Het was zijn missie om mensen samen te brengen.’

De deelnemers aan het zomerkamp.Beeld Piotr Malecki

Zestien draadjes

In Huta Szklana gieren de ambities in de rondte. De één wil arts worden, de ander president (‘sinds ik 12 ben, denk ik’). Allemaal willen ze Polen redden. Het ronde brilletje van Thatcher-liefhebber Szymon lijkt zo veel op dat van de Poolse premier Morawiecki, dat kan haast geen toeval zijn. Afgemeten: ‘Daar was ik me van bewust toen ik hem kocht.’

Terwijl begeleider Kempisty een pijp opsteekt, doen de jongeren teambuilding-oefeningen in het bos. Ze krijgen een houten plankje met daaraan een haak en zestien draadjes – voor iedere cursist één. Met de haak moeten ze blokjes oppikken en opstapelen, maar dat vergt coördinatie van alle zestien tegelijk. Na afloop zegt Weronika (16): ‘Ik had mijn draad ook kunnen los­laten, dat had niet uitgemaakt.’ Waarom deed je dat dan niet?, vraagt de docente. ‘Omdat… als iedereen loslaat, heb je een probleem.’ De groep valt haar bij. ‘Dat is solidariteit, we doen het samen.’

Waarom Donald Trump niet naar de herdenking komt

De bedoeling was dat de Amerikaanse president Trump de herdenking in Warschau zou komen opluisteren, maar hij zegde donderdag af. Trump wil in de VS blijven voor als orkaan Dorian (naar verwachting op maandag) de kust van Florida bereikt. Het lijkt een welkom excuus te zijn geweest voor de president van wie bekend is dat hij een hekel heeft aan de lange vluchten naar Europa. ‘Hij kijkt er niet naar uit’, zei een anonieme adviseur eerder tegen de Washington Post. De afzegging is een fikse streep door de rekening voor regeringspartij PiS die aan het begin staat van een verkiezingscampagne.

Vicepresident Mike Pence die Trump vervangt, zal in de eerste plaats een troepenverplaatsing bekrachtigen van 1.000 militairen. Van Duitsland worden ze verplaatst naar Polen, als versterking van de oostflank van de NAVO. ‘Een grotendeels symbolische stap’, zegt analist Piotr Buras van de European Council on Foreign Relations, die de militaire machtsbalans in de regio niet zal veranderen. Polen zal opdraaien voor de kosten: een slordige 2,2 miljard euro.

Met rollenspellen proberen de begeleiders de oorlog dichterbij te brengen. De cursisten krijgen citaten van Pilecki te zien en dilemma’s. Stel: je zit in het verzet en je wilt een gezin beginnen. Doe je dat, met gevaar voor het leven van je toekomstige kinderen? De cursisten zijn eens­gezind: nee, dan maar geen gezin.

‘Het voelt alsof Pilecki bij ons is’, mijmert Szymon. Het meest identificeert hij zich met de Pilecki van vóór de oorlog, de man die bij de scouting ging toen die nog verboden was en bij de vrijwillige brandweer. ‘Vechten is niet mijn stijl. Er is ontzettend veel voor ­Polen gevochten in de geschiedenis, zonder dat het ons iets gebracht heeft.’

Nieuw ­patriottisme

Op een Facebook-groep voor jongeren zag Maciej Kaczmarek (17) laatst een peiling: ben je bereid te sterven voor Polen? Hij klikte op ja. ‘Maar een meerderheid antwoordde van niet. Ze noemen zichzelf kosmopolieten en denken dat de wereld hun thuis is.’

Beeld Piotr Malecki

Begrijp Maciej niet verkeerd, hij weet ook dat de tijden veranderd zijn. Sinds zijn 10de is hij lid van de jongerenraad in zijn middelgrote gemeente. ­‘Patriottisme betekent nu bijvoorbeeld dat je gaat stemmen.’

Deze zomer verscheen een nieuwe, ­razend spannende biografie over Pilecki: Vrijwillig naar Auschwitz. Zijn belangrijkste kwaliteit, noteert journalist Jack Fairweather, ‘was zijn vermogen zijn vertrouwen in anderen te stellen’, juist in de hel van het kamp. Maciej knikt. Polen leven in hun eigen bubbel, zegt hij, er is nauwelijks onderling vertrouwen. Wacht maar tot zijn generatie het voor het zeggen krijgt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden