Nieuws

Pools gerechtshof legt bom onder Europese rechtsorde: weg vrij voor juridische Polexit

Het Poolse Constitutioneel Hof heeft donderdag geoordeeld dat het Poolse recht in een aantal gevallen boven het Europese recht gaat. Een deel van de Europese verdragen werd in strijd met de Poolse grondwet verklaard. Volgens europarlementariërs zet deze uitspraak Polen op weg naar de uitgang van de EU.

Arnout le Clercq en Marc Peeperkorn
Demonstratie in augustus in Warschau tegen een mogelijke Polexit. Beeld AFP
Demonstratie in augustus in Warschau tegen een mogelijke Polexit.Beeld AFP

De uitspraak luidt een nieuwe fase in van de juridische veldslag tussen Polen en de EU. Als de Poolse regering besluit het oordeel hierna wetsgeldig te maken, plaatst ze het Centraal-Europese land feitelijk buiten de Europese rechtsorde. De Europese Commissie zei donderdagavond zeer bezorgd te zijn en kan als sanctie de Europese geldkraan naar Warschau dichtdraaien.

Jakub Jaraczewski, onderzoeker bij denktank Democracy Reporting International (DRI), wijst erop dat het primaat van Europees recht niet volledig is verworpen. ‘Alleen op gebieden die te maken hebben met de rechtspraak.’ Zo kan Polen uitspraken van het Europees Hof over de hervormingen in de Poolse rechtsstaat naast zich neerleggen en kan worden opgetreden tegen onafhankelijke Poolse rechters die naar het Europees Hof stappen.

In de gangen van de Europese instituties wordt deze zaak potentieel erger dan Brexit beschouwd. De rechtsorde van de EU is gebaseerd op het gegeven dat Europees recht altijd voor nationaal recht gaat. ‘Dit is de bijl aan de wortel van de Europese samenwerking’, zegt de Groningse hoogleraar recht en politiek in de internationale betrekkingen John Morijn. De uitspraak schokte hem. ‘Ze sturen aan op escalatie.’

De Poolse premier Mateusz Morawiecki heeft de zaak namens de regering eerder dit jaar voorgelegd aan het Constitutioneel Hof, dat in feite opereert als een verlengstuk van de rechts-nationalistische regeringspartij Recht en Rechtvaardigheid. Na een harde uitspraak van het Europees Hof in Luxemburg eerder dit jaar over het benoemen van rechters in Polen, vond de regering in Warschau het hoog tijd om het EU-recht eens onder de loep te nemen.

Scheiding der geesten

Polen bestrijdt de uitspraken van het Europees Hof in Luxemburg, hoewel die bindend zijn. In juli legde het Poolse Constitutioneel Hof een oordeel naast zich neer over de omstreden Tuchtkamer, die Poolse rechters disciplineert. Deze brisante uitspraak was een voorzet voor de symbolische uitspraak van donderdag, waarmee de scheiding der geesten compleet is.

De uitspraak had maanden eerder moeten vallen, maar werd keer op keer uitgesteld. De belangrijkste reden is dat de Europese Commissie een grote troef in handen houdt: het coronaherstelplan van Polen moet nog worden goedgekeurd, waarna de Europese herstelfondsen naar de staatskas kunnen vloeien. Het gaat om 36 miljard euro, waarvan 23,9 miljard als gift en 12,1 miljard als goedkope lening.

Het Constitutioneel Hof wilde wachten met zijn explosieve oordeel totdat de plannen waren goedgekeurd. Maar Brussel weigerde dit spel mee te spelen. Overigens moet de Poolse regering de uitspraak nog wettelijk bekrachtigen. Ze kan hiermee dreigen in Brussel, denkt Jaraczewski van DRI: een riskante onderhandelingstactiek om alsnog de EU-fondsen op tafel te krijgen.

‘Zeer bezorgd’

Europees Commissaris Reynders (Justitie) kondigde aan dat de Commissie ‘alle middelen’ zal inzetten om te garanderen dat Polen zich houdt aan de EU-wetten. Het dichtdraaien van de EU-geldkraan naar Warschau hoort daarbij. Europarlementariërs drongen daar donderdag al op aan.

Reynders verklaarde dat de Commissie de komende dagen de uitspraak nauwgezet zal bestuderen alvorens tot eventuele stappen tegen Warschau over te gaan. ‘Maar ik kan nu al duidelijk zeggen: we tolereren geen afwijking van het primaat van het Europese recht en van de bindende kracht van uitspraken van het Hof van Justitie in Luxemburg. Dat is immers het hart van de EU.’

Brussel zal vermoedelijk naar het Europees Hof in Luxemburg stappen, een langdurige procedure waarbij Polen het Hof niet erkent. Sneller en pijnlijker zijn financiële sancties, sinds vorig jaar is dat makkelijker. Een goede besteding van EU-geld is immers niet gegarandeerd als Poolse rechters naar believen EU-wetten interpreteren en het Hof in Luxemburg niet als eindarbiter accepteren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden