POOLS AFSCHEID VAN DE HEROIEK

MISSCHIEN werd de sfeer in Polen wel het best aangegeven door de dame op het zonovergoten terras in Krakow. Samengevat zei ze:..

Eeuwenlang zijn wij Polen rebels en licht ontvlambaar geweest. Polen vochten mee in de Amerikaanse, in de Franse en in de Russische revolutie. In de Tweede Wereldoorlog had Frankrijk een prachtig leger, dat capituleerde. In Warschau hielpen burgers mee de stad te verdedigen. We kwamen in opstand tegen de tsaren en tegen de Sovjet-leiders. Het was in Polen dat het eerste vrije vakverbond onder het communisme werd opgericht. Ons verleden was heroïsch, maar ik denk dat wij genoeg hebben van onze heroïek. We willen nu een normaal land zijn. Zoals andere Europese landen. . .

Polen een normaal land ? Het klinkt bijna als een contradictio. Ik heb Polen sinds 1949 bezocht. Tijdens grote crises en in perioden van schijnbare rust. Normaal was het er in het verleden nooit.

Nog niet, trouwens. Maar men is wel een heel eind gevorderd.

Polen heeft een van de hoogste groeicijfers in Europa. De idee dat Polen het land is van vuile treinen, vuile wc's en wachtende rijen, kan men vergeten. Warschau is schoner dan Amsterdam en de mensen zijn er hoffelijker. Vroeger sleepten we vanuit het Westen van alles mee voor onze Poolse kennissen, nu kocht mijn hartsvriendin in Warschau panties en elegante, dáár gemaakte, mantelpakken.

Anders dan in Moskou racen er geen gepantserde limousines met nieuwe rijken en gewapende lijfwachten door de straten. Mijn oudste Poolse vriend, die nu minister van Onderwijs is, had zijn dienstauto gewoon in het centrum van de stad staan en reed er na afloop van onze lunch zelf meer huis. De verschillen tussen arm en rijk zijn ongetwijfeld aanzienlijk maar ze zijn veel minder groot, en vooral minder vulgair en uitdagend dan in Rusland. Een groter deel van de bevolking heeft van de economische hervormingen geprofiteerd, een veel kleiner deel werd er slachtoffer van.

Iedereen, ex-communisten incluis, is blij van communisme en Warschau Pact verlost te zijn. Markteconomie en democratie zijn breed aanvaard. Onder een regering van ex-communisten wordt Polen uitgenodigd tot de NAVO toe te treden. Het land staat bovenaan het lijstje kandidaatleden van de EU. Voor het eerst zijn de Poolse grenzen in Europa onomstreden.

Zoals gezegd: de normalisatie in Polen is ver gevorderd. Het merkwaardige is dat niet de ex-communisten (die zich tot een pragmatische sociaal-democratie hebben omgevormd), maar politici van rechts met deze modernisering nu de grootste moeite hebben.

Rechts valt ook het afscheid van het heroïsme het zwaarst. Daar wordt geprobeerd met een mengsel van strijdbaar 19de eeuws syndicalisme en dito klerikalisme een nieuwe politieke meerderheid te vormen.

Daarbij komt de wet van de remmende voorsprong. Met de oprichting van het vrije vakverbond Solidariteit (negen jaar vóór de val van de Berlijnse Muur!) forceerden de Polen de eerste breuk in het reóeel-bestaande socialisme. Zoiets als Solidariteit bestaat nergens anders. Maar nu is de vraag wat Solidariteit in een normaal Polen moet zijn: een vakbond of een politieke beweging. Volgens Walesa en zijn opvolger Krzaklewski: allebei tegelijk.

En dus is met Krzaklewski aan het hoofd, onder de naam Verkiezingsactie Solidariteit (AWS), een bundeling tot stand gebracht van een dertigtal groepen en groepjes, varierend van gematigd conservatief tot rechts-nationalistisch maar allemaal zéér katholiek.

Wat dit betekent laat zich illustreren aan de hand van een gesprek met de voorzitter van het district Warschau, Maciej Jankowski.

Jankowski, die op de kieslijst van AWS staat, bevestigde dat het de bedoeling is dit kiesblok tot een echte politieke partij te laten uitgroeien. Dat het niet erg in de geest van de tijd past wanneer een vakverbond een politieke partij gaat oprichten, bestreed hij. Wie moet het in Polen anders doen? Dan het programma. 'Het ideologisch fundament is de sociale leer van de RK kerk. Daaraan hoeft niets te worden toegevoegd.' De nieuwe partij is niet te vergelijken met de christen-democraten in West-Europa, die de scheiding van kerk en staat aanvaarden. Vraag: 'Accepteert U ook in morele kwesties de leiding van de kerk?' Antwoord: Ja.

Jankowski geldt als een gematigde in AWS. Van zijn baas Krzaklewski zijn nog wel andere uitspraken bekend. Verbijsterend bleef het.

Natuurlijk, Polen is een katholiek land en een militant klerikalisme is altijd een van de bestanddelen geweest van de Poolse heroïek en het Poolse vrijheidsstreven. Op de stakende Lenin-scheepswerf in Gdansk waren de poorten versierd met plaatjes van Maria en foto's van paus Johannes Paulus II. De stakers knielden op de straatstenen om bij de priesters die Walesa naar de werf had geroepen, te biechten.

Iedereen die erbij was, zal het zich altijd herinneren. Toch hoort het tot de heroïek waarvan de dame op het terras in Krakow zei dat het zijn tijd gehad heeft. Hopelijk komt ook rechts in Polen tot die ontdekking.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden