REPORTAGE

'Politievarkens, weg uit de Rigaer!'

Brandende auto's, vuurwerkbommen, een paar gewonde agenten: linksradicalen, een man of 1.500, richtten zaterdagavond grote schade aan in het Berlijnse stadsdeel Friedrichshain. Hoewel er meer agenten dan demonstranten op de been waren (1.800 man), konden ze de ravage niet verhinderen. Precies zo had Andreas Winter het voorspeld.

Een bewoner van het het legendarische kraakpand 'Rigaer94' aan de Rigaerstrasse in het stadsdeel Friedrichshain, Berlijn, tijdens een demonstratie tegen ontruiming. Beeld Daniel Rosenthal

Drie dagen eerder grijpt Andeas (52) naar de bierfles in de zak van zijn colbert, gooit het hoofd achterover en giet daarin een flinke slok. De namiddagzon beschijnt zijn grijze haren. Andreas geniet, zijn schoenpunten stuiterend op de muziek: punk uit een accordeon - dat kan.

Andreas staat op de demonstratie tegen de ontruiming van 'Rigaer94', het legendarische kraakpand aan de Rigaerstrasse in het stadsdeel Friedrichshain. Het is het laatste bastion van de ooit bloeiende Berlijnse krakersscene. Om Andreas heen staan en zitten een paar honderd man: dreadlocks, vaal zwarte shirts. Honden en kinderen slamommen tussen een grillig parcours van flessen bier.

Op 22 juni werd de benedenverdieping door de politie ontruimd, het enige deel van het pand dat nog officieel gekraakt was. Dag X, heet 22 juni nu in de taal van de linksradicale scene. Sinds Dag X is het oorlog. Bijna elke nacht worden kriskras door Berlijn auto's aangestoken. De teller van de politie staat op 16. Ook zijn er in de buurt politieagenten in elkaar geslagen. De daders weten steeds te ontkomen.

Legale huurcontracten

De bewoners op de hogere verdiepingen van Rigaer94 hebben legale huurcontracten, ooit gekregen van de gemeente. Dat geldt voor het grootste deel van wat zich de krakerscene noemt. Ze wonen in panden die ooit gekraakt waren en er nog zo uitzien: de gevels haveloos maar kleurrijk volgespoten met leuzen: 'Stop gentrification', 'neuk de smerissen.'

Juridisch zijn ze allang geen krakers meer. Op die constatering reageren de meeste aanwezigen wat opgelaten. Het is als radicaallinkse 'kraker' natuurlijk merkwaardig om content te zijn met je huurcontract. Sterker nog, sommigen zijn soms bang om weer échte krakers te worden.

En helemaal ongelijk hebben ze niet: de gemeente heeft de afgelopen jaren veel panden verkocht aan investeerders. Want voor het eerst sinds de val van de Muur valt er op de Berlijnse woningmarkt goud geld te verdienen.

Andreas Winter (53) is een krakersveteraan, een man in een pak - een scharrig pak, maar daar hoor je hier niemand over. In dertig jaar heeft hij al heel wat ontruimingen meegemaakt. 'Oorlogen waren het.' Beeld Daniel Rosenthal

De ontruiming van Rigaer94 vond, volgens de gemeente en de politie, dan ook plaats op last van de eigenaar, een Britse investeerder: Lafone Investment, geregistreerd op de Maagdeneilanden. De bewoners van Rigaer94 vrezen dat begane grond slechts een eerste stap is, dat de eigenaar - die zich nog nooit in Berlijn heeft laten zien - daarna zal proberen de contracten te ontbinden, zodat hij het hele pand kan renoveren. Zo ging het de afgelopen jaren al bij andere voormalige kraakpanden in de buurt.

Voor de gemeente is het een mooie gelegenheid van de laatste krakers af te komen, schamperen de demonstranten. Vooral de Berlijnse senator Frank Henkel (CDU) moet het ontgelden. Hij heeft de bewoners van Rigaer94 al een paar keer met nazi's heeft vergeleken. Het zijn dus niet alleen de krakers die er hard in gaan.

Andreas kijkt naar de tientallen agenten die de demonstratie van een afstandje omringen. 'Heel goed, als wij ze hier bezighouden kunnen onze mensen elders in actie komen.' Hij doelt op de brandende auto's. 'Ik heb vroeger veel boeken over guerrillaoorlog gelezen.'

Tweede jeugd

Andreas is een krakersveteraan, een man in een pak - een scharrig pak, maar daar hoor je hier niemand over. In dertig jaar heeft hij al heel wat ontruimingen meegemaakt. 'Oorlogen waren het.' Vroeger was hij een van de kopstukken van de kraakbeweging, nu is hij een figurant, of: 'een gepensioneerd veldheer die met plezier toekijkt hoe het nageslacht de strijd heeft overgenomen'.

In de jaren tachtig waren in West-Berlijn 165 panden gekraakt, de meeste in Kreuzberg. De leegstand in de destijds rauwe en grauwe arbeidersbuurt was groot, toch heerste er ook woningnood. Het stadsbestuur had veel huizen en openbare gebouwen slooprijp verklaard. Er zou nieuwbouw komen, maar de gemeente schoot niet op. Bovendien wilden veel van de in Kreuzberg levende kunstenaars en studenten helemaal geen nieuwbouw, die symboliseerde voor hen te veel het burgerlijke, materialistische West-Duitsland, voor hen de directe erfgenaam van het nazi-Duitsland.

Ook toen al waren het vooral de christendemocraten die op de krakers reageerden als stieren op een rode lap. Voorgangers van de huidige senator Henkel poseerden na ontruimingen triomfantelijk op het balkon van het heroverde pand.

In 1981 keerde het tij toen een 18-jarige kraker om het leven kwam; op de vlucht voor de politie rende hij onder een bus. Voor het eerst ging het gemeentebestuur met de krakers om de tafel zitten. In de jaren daarna werden 150 kraakpanden gelegaliseerd, de bewoners kregen een huurcontract in ruil voor de belofte geen geweld meer te gebruiken en geen nieuwe huizen te bezetten. De kraakbeweging leek zoetjesaan uit te doven, op een harde kern na.

Die trok na de val van de muur naar het Oost-Berlijnse Friedrichshain. 'Op 9 november viel de muur, op 10 november liep ik met een vriend door Friedrichshain om de leegstand in kaart te brengen', zegt Andreas. Op 15 november verhuisde hij.

In het buurtje waar de Rigaerstrasse ligt beleefde de kraakbeweging een tweede jeugd. In 1990 waren 120 panden bezet. Veel van deze krakers wonen er nu nog - inmiddels met een huurcontract. Andreas is een van hen.

Aan Andreas' voeten zit een jong meisje, op haar gemillimeterde schedel is een tekst getatoeëerd: 'Die Gedanken sind Frei', de gedachten zijn vrij, de eerste regel van een oud Duits protestlied. Beeld Daniel Rosenthal

Sommigen staan met Andreas bier te drinken, terwijl de zon ondergaat en de leuzen grimmiger worden. 'Politievarkens, weg uit de Rigaer!', schreeuwt een wankelende grijsaard richting een drom agenten. 'Haat, haat, haat!'

Alle demonstranten, oud en jong, spreken dezelfde taal, de paradoxale taal waarin idealisme geweld legitimeert. 'Want het systeem laat zich niet geweldloos veranderen', zegt Andreas.

Een dertiger met felle blauwe ogen knikt. Hij is bewoner van de nummer 94 en zegt dat hij Jürgen heet. 'Legale opstand tegen gentrification is niet mogelijk.' Hij bedoelt dat de gemeente zal zwichten voor het grote geld. Daarom heeft praten met ambtenaren of agenten geen zin.

Aan zijn voeten zit een jong meisje, op haar gemillimeterde schedel is een tekst getatoeëerd: 'Die Gedanken sind Frei', de gedachten zijn vrij, de eerste regel van een oud Duits protestlied, gezongen door Sophie Scholl, door de oppositie in de DDR. Onverzettelijkheid is iets dat dit land steeds weer typeert, zowel goedschiks als kwaadschiks.

Stuiptrekking

In de ogen van sommige Berlijners is de Rigaerstrasse een laatste stuiptrekking van een tijdperk. Voor Andreas is dit slechts een etappe in de strijd die altijd gestreden zal worden, de strijd van de onmachtigen tegen de machtigen.

'De beweging zal weer aanzwellen. Er komt een moment dat het verschil tussen arm en rijk weer zo groot wordt, ook hier in Berlijn, kijk hoe snel de huur lasten stijgen. Er komt een moment dat de stemming omslaat.'

Dan vertrekt Andreas. Het is bijna acht uur in de avond - dan kijkt hij elke dag naar het journaal. 'Burgerlijk?' 'Hmm. Daarna kijk ik uit het raam, als er rellen zijn ben ik erbij.'

Beeld Daniel Rosenthal
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden