Politieke zindelijkheid gaat voor waarheid

Plotseling gaat het niet meer over pensioenen of zorg , maar over waarheid en leugen. Politici maken elkaar voor de camera voor leugenaar uit. Televisieprogramma's en kranten meten zich de rol van scherprechters en ontmaskeraars aan. Lijsttrekkers moeten beloven dat ze in het debat niet zullen jokken.

De waarheid is natuurlijk prachtig. We hoeven die lui toch niet te laten wegkomen met onzinverhalen, zei een collega-journalist. Nee hoor. Heel goed dat Rutte op de pijnbank ligt met zijn eigen risico, en Roemer naast hem met zijn stiekem toch verhoogde pensioenleeftijd. En daar weer naast Pechtold die alsnog het ov-reiskostenforfait in stand houdt. Daar word je als kiezer wijzer van, vooral als ze vervolgens driftig gaan ontkennen.

Maar ik werd ongemakkelijk door de behandeling die SGP-voorman Kees van der Staaij ten deel viel. Die maakte bij Frits Wester een onhandige opmerking over verkrachting en zwangerschap. Meteen na het programma ging de waarheidswals over hem heen. Van der Staaij kon vijf keer zeggen dat hij niet hetzelfde had willen beweren als de Amerikaanse senator Akin over vrouwen die zelden zwanger worden na een verkrachting. Hij kon zes keer herhalen dat hij weg wilde blijven van cijfers. Het maakte niet uit, hij was een leugenaar.

De weerzin gold uiteraard het conservatieve abortusstandpunt van de SGP. Maar die uitte zich door Van der Staaij - in het Journaal met behulp van heuse professoren met witte jassen - vast te nagelen op zijn veronderstelde onwaarheid. Iedereen met een begin van welwillendheid zag dat Van der Staaij het zo niet had bedoeld. Maar die welwillendheid ontbrak, ook 's avonds bij de geestverwante presentatoren Knevel en Van den Brink. Zij lieten de haan rustig kraaien, omdat ophef altijd zo leuk is voor de kijkcijfers. Het feest eindigde met driedubbele bewaking voor de christelijke lijsttrekker.

In tijden van waarheid en leugen is het misverstand kennelijk een demasqué geworden. Hetzelfde geldt voor de overdrijving, die van oudsher weleens wil voorkomen in de politiek. Hero Brinkman meent dat Nederland de grootste overheid ter wereld heeft. Voorheen zou je denken dat spuitelf modder geeft. Nu is het een leugen geworden die moet worden doorgeprikt.

Het lijkt alsof er op de golven van de fact free politics weer een nieuw fenomeen uit Amerika is aangespoeld - de liegende politicus. Hero Brinkman - hij weer - suggereerde dat iedere kandidaat een papier moet tekenen waarop hij belooft niets dan de waarheid te zullen spreken. De debatterende lijsttrekkers bij Knevel en Van den Brink keken donderdagavond benauwd toen ze moesten toezeggen niet te zullen jokken. Begrijpelijk, die waarheidseis is onzinnig. Verkiezingen gaan niet over waarheid maar over overtuigingskracht. En juist de harde, feitelijke bewering heeft de grootste retorische waarde. Mijn programma levert meer werk op en minder belastingen dan het jouwe. Maar het is wel retoriek en zouden we die dan ook niet als zodanig behandelen, juist in het gooi-en-smijtwerk van de laatste weken voor de verkiezingen?

Uiteraard is het een journalistieke opdracht om zin en onzin uit elkaar te houden. Maar de aanhoudende eis om tot op de vierkante millimeter de waarheid te vertellen, heeft een prijs. Sfeerverpesting. De politicus is inderdaad de laatste jaren steeds meer een liegende politicus geworden. Zo heette een Brits journalistiek epos van een tijdje terug Lies and the lying liars who tell them.

Diederik Samsom zei deze week opgewekt dat Nederland nog altijd een high trust society is. De tweedehands autoverkoper heeft hem qua betrouwbaarheid inmiddels ingehaald. Dat ligt uiteraard aan de politici zelf, als ze elkaar voor leugenaars uitmaken. Dat heet polarisatie en daar zijn wij tegen. Het is net zo goed een uitvloeisel van journalistieke ontmaskeringswellust.

Waarheid kun je van de politiek niet verlangen. Wel waarachtigheid, mag ook oprechtheid zijn. Rutte weet dat hij de boel flest met zijn eigen risico en verdient om die reden kritiek. Anders dan Van der Staaij of Teulings van het CPB die altijd uitgebreid op zijn eigen tekortkomingen wijst.

Met de maatstaf van waarachtigheid springen andere zaken in het oog. Marcel van Dam is grootverbruiker van de CPB-koopkrachtcijfers voor de lange termijn. Daarmee onderbouwt hij dat er noch op de zorg, noch op de pensioenen bezuinigd hoeft te worden. Dezelfde Van Dam suggereerde deze week dat CPB-directeur Teulings met zijn langetermijnvoorspellingen uit zijn nek kletst. Dat kan dus niet tegelijk, vooral niet als je er als kop 'liegen als communicatiestrategie' boven zet.

Wij verkeren nu in de verkiezingscampagne van de leugen en de waarheid. Als je het mij vraagt heeft de zindelijkheid meer prioriteit.

Martin Sommer is politiek redacteur

van de Volkskrant

undefined

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden