Politieke twist splijt bankwereld

In een slepend proces tracht de internationale bankgemeenschap de eisen te verfijnen voor het bedrag dat een stabiele bank in kas moet houden....

Bitterheid en onenigheid over het beste financieel beleid tussen de economische machtsblokken? Niets meer van te merken, constateerde Wim Duisenberg, president van de Europese Centrale Bank, monter nadat hij onlangs had vergaderd met beleidsmakers uit de zeven rijkste landen.

In de boardrooms van Europese multinationals wordt daar iets genuanceerder over gedacht. Eenzijdig leggen de Verenigde Staten hun manier van zakendoen op aan de rest van de wereld, luidt daar de klacht. Zo windt Europees commissaris Frits Bolkestein zich in steeds hogere mate op over Amerikaanse plannen om Europese accountants te dwingen zich in de VS te registreren.

Het jongste slachtoffer in de Europees-Amerikaanse twist heet 'Basel II'. Dat is een serie regels voor banken die voorschrijft hoeveel kapitaal een bank in kas moet houden om zijn stabiliteit te garanderen en hem voor omvallen te behoeden.

Geen overbodige luxe: banken zijn de spil in het financiële systeem. Hun functioneren is cruciaal voor het op de been houden van een economie. Een les die elke Argentijn hardhandig heeft geleerd toen hij van de ene dag op de andere dag niet meer bij zijn spaargeld kon.

Er zijn al regels voor banken. Die komen er op neer dat een bank een bedrag ter waarde van 8 procent van zijn uitstaande leningen in kas moet houden om wanbetalingen en andere stroppen te kunnen opvangen. Dit stelsel uit 1988 heet 'Basel I', naar de Zwitserse stad waar de Bank voor Internationale Betalingen, de moeder aller centrale banken, en hoeder van het Baselpact, zetelt.

Basel I is echter verouderd. 'Omdat de kapitaaleisen geen onderscheid maken tussen een krediet aan een solide topdebiteur of aan een financieel zwakke, werkt het systeem pervers', zegt Tom de Swaan, als bestuurslid bij ABN Amro onder meer belast met het risicobeheer. In zijn vorige functie bij De Nederlandsche Bank was De Swaan nauw betrokken bij de plannen voor Basel II. 'Het perverse zit 'm erin dat het systeem een bank kan uitlokken om juist dubieuze debiteuren van geld te voorzien.'

Met alle gevolgen voor de stabiliteit van het financiële systeem van dien. Het nieuwe systeem, Basel II, moet dit veranderen. De belangrijkste wijziging is dat risico's worden gedifferentieerd: voor solide leningen hoeft een bank minder geld achter de hand te houden, voor minder solide leningen moet de bank meer geld reserveren. In 2007 moet Basel II in werking gaan treden.

Technisch en saai? Misschien. Maar evenzeer hoogst explosieve en politieke materie. Er is namelijk veel geld mee gemoeid: banken willen het liefst zo min mogelijk geld in kas houden, want liggend geld is 'dood geld'. En dood geld levert nu eenmaal niks op.

Ook de klanten, van kleine hypotheekhouders tot grote ondernemingen, houden de adem in: hun kosten van leningen kunnen fors omlaag of omhoog gaan, afhankelijk van de risicocategorie waarin ze straks vallen. Daar zitten machtige klanten tussen, en klanten met machtige vrienden.

Zoals de Mittelstand, het Duitse midden- en kleinbedrijf. Lange tijd leek het erop dat deze bedrijven in een hoge risicocategorie terecht zouden komen onder Basel II, met dito financieringskosten. Maar Bondskanselier Schröder wierp hoogstpersoonlijk zijn gewicht in de strijd, en voilà, de Mittelstand werd gered.

Ook Basel I leidde al tot heftige commotie, omdat de toezichthouders de Baselregels enkel van toepassing verklaarden op 'internationaal actieve' banken. Dat was vlak voordat de crisis in het Japanse bankwezen losbarstte. Eén voor één sloten de Japanse banken hun buitenlandse filialen langs de Amsterdamse grachten. 'Alles om geen internationale bank te zijn, en onder de strenge regels van Basel uit te komen', zegt De Swaan.

Tien jaar later gaat het conflict over exact hetzelfde: wat is een internationaal opererende bank, en voor welke banken gaat Basel II derhalve gelden? De toezichthouders in de EU hebben al aangegeven dat het akkoord voor alle Europese banken gaat gelden.

Maar de Amerikanen denken daar anders over. 'De Amerikaanse toezichthouders geloven niet dat voor de meeste banken de voordelen van Basel II groter zijn dan de kosten van het invoeren ervan', zei Roger Ferguson van bankentoezichthouder Fed onlangs tegen het Amerikaanse Congres. De nieuwe regels zullen daarom alleen gelden voor de tien grootste Amerikaanse banken.

Alarm in de bestuurskamers van de Europese banken. Want als de Amerikanen onder andere regels gaan vallen dan de Europeanen, leidt dat tot concurrentieverschillen. Maar of dat goed nieuws is voor de Amerikanen of voor de Europeanen, valt nog te bezien.

Voor Europese banken met Amerikaanse dochters heeft deze controverse in potentie grote gevolgen. ABN Amro bijvoorbeeld verdient een groot deel van zijn geld in de Verenigde Staten. Als alleen de grootste Amerikaanse banken volgens de nieuwe regels werken, zou dat kunnen leiden tot relatief lage kosten voor ABN Amro's dochters LaSalle en Standard Federal. Want die twee vallen - als onderdeel van een Europese bank - onder de nieuwe regels, terwijl hun concurrenten volgens Basel I nog de 8 procent dekking moeten aanhouden.

Maar misschien gaan de Amerikaanse concurrenten wel klagen, en eist de toezichthouder dat de Amerikaanse dochters van Europese banken onder het oude regime blijven werken. Het is onduidelijkheid troef over Basel II, en mogelijk stof voor conflict. Toch schat De Swaan in dat ABN Amro voordeel zal hebben van het nieuwe regime. 'Wij hebben veel leningen van hoge kwaliteit, dus kan ons kapitaalbeslag omlaag.'

Maar voor grote bedrijven zou financiering duurder kunnen worden. Bijvoorbeeld omdat banken sommige kredieten niet meer zullen aanbieden, aangezien dat te duur wordt. 'Krediet met een looptijd van 364 dagen zal verdwijnen, of duurder worden', zegt De Swaan. Dit krediet is nu nog erg populair, omdat banken het onder de huidige regels niet hoeven mee te tellen.

Eén troost: 'Onder het nieuwe systeem komen nieuwe producten.' Welke, dát kan De Swaan nog niet te zeggen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden