Politieke partij als organisatie van leden lijkt achterhaald idee

Aan de recente crisis in het CDA lag mede de spanning ten grondslag tussen de politieke partij als ledenorganisatie en de Haagse beroepspolitici....

ALHOEWEL de dramatische expressie wat verschilde, vertoonden de leiderschapswisselingen bij het CDA en de PvdA een opvallende gelijkenis: bij beide werd het dreigende faillissement van de politieke partij als ledenorganisatie bloot gelegd. De wensen voor partijvernieuwing en versterking van de interne democratie die onder veel leden leven, staan steeds meer op gespannen voet met de feitelijke ontwikkeling van het politieke bedrijf tot een exclusieve aangelegenheid voor beroepsgenoten.

'Het CDA is de grootste politieke ledenorganisatie van ons land. Het CDA is dan ook een echte ledenpartij. Leden maken de dienst uit.' Aldus de introductietekst van de digitale gemeenschap van het CDA-Net. Na het christen-democratisch koningsdrama dat zich een maand geleden voltrok, vallen zulke teksten door diezelfde leden nauwelijks nog met droge ogen te lezen. Zij zagen machteloos toe hoe de partijleiding een crisis veroorzaakte én oploste, zonder dat de leden er aan te pas kwamen.

Tijdens de Partijraad - het kroonjuweel van de CDA-ledendemocratie - van vandaag staat er vast wel een kloek lid uit Pijnakker of Delfzijl op voor een opgewonden terugblik. Maar de meeste congresgangers beseffen dat het 'mosterd na de maaltijd'-gehalte van dergelijke reflecties hoog is. Zij zullen zich neerleggen bij het doel dat de partijtop ongetwijfeld voor ogen heeft, namelijk om enthousiaste eensgezindheid uit te stralen en bereiden zich voor op een oefening in nederigheid.

Het draaiboek voorziet in een ovationeel applaus, niet in discussie. Het programma van de Partijraad zoals te lezen op de officiële website van het CDA líjkt daarom profetisch, maar getuigt feitelijk van een groot realiteitsgehalte: '''s Morgens verkiest de Partijraad Jan Peter Balkenende tot kandidaat-lijsttrekker.''

Nederlandse politieke partijen zijn ledenorganisaties waarin vrijwilligers formeel de macht hebben over politieke professionals. Die hybride organisatiestructuur biedt vooral de professionals veel voordelen. Leden brengen geld in het laatje, zorgen voor de praktische ondersteuning van partijactiviteiten en voeden de vijver voor nieuwe politieke professionals. Bovendien suggereren de leden een intermediair te zijn tussen de politieke professionals en de kiezers.

Al die functies staan door de groeiende politieke apathie en daarmee het afnemend ledental van politieke partijen onder toenemende druk. Kennelijk kunnen en willen velen van ons het zich veroorloven om de publieke zaak links te laten liggen. Dat leidt tot aantasting van de maatschappelijke verankering en daarmee de democratische legitimiteit van de politiek als geheel. Volksvertegenwoordigingen vormen al lang niet meer de verzamelplaats van het beste dat de Nederlandse samenleving te bieden heeft.

Niet alleen neemt de kwaliteit van de controle op het openbaar bestuur daardoor af, maar ook worden de instituties van onze representatieve democratie steeds eenzijdiger samengesteld. De politiek moet het veelal doen zonder de inbreng van de eigen ervaringswereld en expertise van (top)mensen uit belangrijke maatschappelijke sectoren, met name van het bedrijfsleven. Het democratisch bestel bestaat daarom in toenemende mate uit ambtenaren die ambtenaren controleren. Zo dreigt de politiek tot de kunst van het navelstaren te verworden.

Onder de vlag van 'partijvernieuwing' heeft het CDA, in navolging van een eerdere, soortgelijke poging door de PvdA, de laatste jaren geprobeerd om dit tij te keren. Niet alleen uit nobele democratische motieven. Ook de wens om de financiële en personele gezondheid van de partij op orde te krijgen, zal een belangrijke rol hebben gespeeld. De partijvernieuwing richtte zich daarom op het herstel van de geloofwaardigheid van het CDA als ledenorganisatie. Maar eveneens op het zoeken naar aansluiting bij met name een jonge generatie talentrijke professionals uit maatschappelijke segmenten die zich weinig aan de politiek gelegen laten liggen. Een cultuur van vernieuwing, democratisch debat en openheid voor ongehoorde geluiden uit de samenleving was de onontkoombare prijs die daarvoor betaald moest worden.

De recente ontwikkelingen binnen het CDA doen vermoeden dat die ambitie wat te hoog gegrepen was. Het deze week gepresenteerde verkiezingsprogramma mag nog als een geslaagd product van de beoogde 'vermaatschappelijking' van de partij worden begroet, maar in de leiderschapscrisis kwam aan het licht dat de versterkte interne democratie alleen tegen mooi weer bestand is. Het formele mandaat van de ledenorganisatie om de kandidatenlijst voor verkiezingen samen te stellen, op voordracht van een daartoe aangewezen bestuur, bleek feitelijk een lege huls.

In enkele dagen tijd werd de dramatische ontknoping zichtbaar van het langslepende, maar tot dan onbekende onvermogen van het bestuur om haar eigen visie op de ideale samenstelling van de kandidatenlijst af te dwingen bij de politieke professionals. De motivatie voor het aftreden van het dagelijks bestuur had daarom niet moeten liggen in de evident klungelige poging om de ontstane patstelling te doorbreken, maar in het laten ontstaan van zo'n patstelling. Een bestuur dat, door eigen onmacht of de houdgreep van anderen, niet in staat is om te doen wat de leden hebben opgedragen, dient de eer aan zichzelf te houden.

Wat op het rokende slagveld vooral opviel was het tamelijk ongegeneerde dédain dat de politieke professionals, al dan niet in actieve dienst, ten toon spreiden voor hun onbezoldigde partijgenoten. Met name de frisse buitenstaanders die het CDA de laatste jaren met graagte verwelkomde, bleken opeens een Paard van Troje te bemensen. De boodschap was duidelijk: het politieke bedrijf is een zaak van beroepsbeoefenaren. Na de schade die werd veroorzaakt door de wellicht goedwillende maar vooral naïeve 'amateurs', riepen de professionals zichzelf zuchtend uit tot puinruimers. Gelukkig is inmiddels de regie weer in handen van diegenen die de regels van het spel wel beheersen.

Het cynisme over de waarde van daadwerkelijke zeggenschap van bestuurders en leden over de gang van zaken van een politieke partij is geen christen-democratisch privilege. Ook rond de gelijkgestemde partijvernieuwing in de PvdA door Felix Rottenberg en de zijnen overheerst de stilte van het kerkhof. De exclusieve wilsbeschikking van Kok in het aanwijzen van zijn opvolger vormt hooguit een iets vreedzamer variant op hetzelfde thema. De interne partijdemocratie dient om de machtsverdeling binnen en inzichten van de politiek-professionele elite te legitimeren, niet om metterdaad te interveniëren.

Het is het goed recht van beroepspolitici om te wijzen op de eigen competenties en overwegingen die de politieke professie met zich meebrengen. Het is zelfs denkbaar dat het beter is om bemoeizuchtige vrijwilligers als 'amateurs' uit de politieke arena te weren. Maar als beroepspolitici lippendienst blijven bewijzen aan een politieke partij als organisatie waarin de leden de dienst uitmaken, verliezen ze iedere geloof-waardigheid wanneer zij de consequenties daarvan niet aanvaarden.

Eerdere voorstellen van onder anderen het vroegere PvdA-Kamerlid Marjet van Zuijlen om de leden meer op afstand te zetten - naar het model van de ANWB of Greenpeace - getuigen dan van een eerlijker benadering. Maar ook de 'take it or leave it'-aanpak van Pim Fortuyn verdient iets minder hypocriete hoon over het gebrek aan democratisch gehalte dat nu uit de monden van Haagse politici (en journalisten) klinkt.

Om de geloofwaardigheid van de politiek te herstellen, kan het wel eens noodzakelijk blijken om ongeloofwaardige pretenties over vernieuwing en interne partijdemocratie los te laten. Wellicht moet de Partijraad van het CDA daar, hoe spijtig ook, vandaag maar een begin mee maken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden