Politieke ondernemers in de spektakeldemocratie

In het verleden behaalde resultaten bieden geen garantie voor de toekomst. Dat is de les van anderhalf jaar ongekende opwinding in de Nederlandse politiek....

De verrassende uitslag van 22 januari illustreert dat politieke ondernemers hun stemmen uit alle hoeken en gaten kunnen halen. Slechts 44 procent van de stemmen op Wouter Bos kwam van mensen die in mei ook PvdA hadden gestemd. GroenLinks leverde 9 procent van de PvdA-winst, maar het CDA ook. De SP zorgde voor 5 procent, net als D66 en de VVD. De LPF leverde 6 procent van de PvdA-kiezers van woensdag, maar de doorslag gaven waren de 15 procent Bos-stemmers die op 15 mei waren thuisgebleven.

Het grote zweven is begonnen in 1994. Toen verloor het CDA 20 zetels en de PvdA 12. Oversteken tussen links en rechts was er toen nog niet bij. VVD en CDA waren communicerende vaten, net als PvdA enerzijds en D66, de SP en GroenLinks anderzijds. Sinds 2002 is ook dat veranderd. Van de 26 zetels die links in mei verloor, kwamen er deze week weer 16 terug. De Partij van de Arbeid die op het gebied van veiligheid, immigratie en integratie een zwenking naar rechts maakte, profiteerde met 19 zetels winst het meest. Op de rechterflank moet de VVD de komende vier jaar de LPF, die zich van alle progressieve elementen van Fortuyns gedachtegoed heeft ontdaan, naast zich dulden.

In de spektakeldemocratie gaat het er allereerst om de kiezer te mobiliseren. Wie er in slaagt de niet-stemmers naar de stembus te trekken, wint de verkiezingen. De opkomst was de laatste twee verkiezingen hoger was dan in de jaren negentig. Onder de jongere kiezers valt het meest te halen. Zij beslissen pas op het laatst óf en op wie ze gaan stemmen.

Politieke ondernemers zijn er in soorten en maten. Het zijn allemaal persoonlijkheden die ver uitsteken boven het partij politieke geharrewar. Ze hebben met elkaar gemeen dat ze de aandacht van de media kunnen opwekken en vasthouden. Want een andere manier om kiezers te bereiken dan via kranten, tijdschriften, maar vooral televisie, is er praktisch niet meer.

De hoekige Fris Bolkestein was een voorbeeld van de politiserende politieke ondernemer. Het moest afgelopen zijn met de gezapige consensuspolitiek en vooral met de linkse luchtfietserij, was zijn boodschap. Weg met de contraproductieve ontwikkelingshulp, weg met het doodknuffelen van minderheden en asielzoekers.

Bolkestein was dol op debat en op politiek strijd binnen en buiten het parlement. Hij had een hekel aan tactische manoeuvres en achterkamertjespolitiek. De kiezers hadden ontzag voor zijn standvastigheid en moed om onaangename zaken aan de orde te stellen.

Wim Kok was een ander soort politiek ondernemer. Zijn stijl was verlicht-paternalistisch. Vader Kok zorgt voor de werknemers en de zwakkeren in de samenleving, maar zonder ze bij de gang van zaken te betrekken. Kok haalde de kastanjes uit het vuur, duwde de achterban een bitter pil door de strot en identificeerde zich met het gesloten compromis. Het uitspelen van zijn persoonlijk charisma werd hoe langer hoe meer zijn handelsmerk. Hij overleefde de WAO-crisis van 1991 door de vertrouwenskwestie te stellen. Verkiezingscampagnes van de PvdA werden volledig opgehangen aan de persoon van Wim Kok en zijn betrouwbare imago als boven de partijen staande hoeder des vaderlands.

Politiek éénmansbedrijf Pim Fortuyn was een populistische entertainer en provocateur. Hij mobiliseerde de onvrede over de gesloten regentencultuur, de verloedering in de achterstandswijken en de matige publieke dienstverlening.

Hij maakte zijn politieke tegenstanders belachelijk en smeedde met zijn publiek een samenzwering van outsiders tegen de gevestigde orde en de 'linkse kerk'. Televisiemakers waren dol op de excentrieke Fortuyn, want spektakel en hoge kijkcijfers waren gegarandeerd.

Wanneer de geliefde leiders het voor gezien houden, haakt het publiek meteen af. De opvolgers moeten dus weer van voren af aan beginnen. Wie faalt, vliegt eruit. In een jaar tijd zijn op Marijnissen en Van der Vlies na alle partijen van leider gewisseld. Goedgeluimd incasseerden Jan Peter Balkenende en Wouter Bos hun successen. Hoe die tot stand kwamen, is een raadsel.

Na anderhalf jaar politiek stormtij is het tijd voor bezinning. PCM Uitgevers en de Volkskrant stellen mij in staat een half jaar lang op het Netherlands Institute for Advanced Studies (NIAS) in de Wassenaarse duinen te vorsen naar de drijfveren van de ontketende kiezer. Someday, we'll meet again.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.