Politieke instabiliteit Italië was lange tijd slechts schijn

ROME..

Van onze correspondent

Het is een belediging voor Prodi, maar het is wel waar: het treurig einde van zijn regering lijkt frappant veel op de ondergang van het kabinet-Berlusconi in december 1994. Dat is niet de schuld van Prodi, en ook niet van zijn tegenpool Berlusconi. Het is de schuld van een systeem dat ontworpen lijkt te zijn om regeringen te laten vallen.

Berlusconi, de ondernemer die de politiek inging om zijn tv-bedrijf te redden, spijkerde een vreemd allegaartje in elkaar om aan een parlementaire meerderheid te komen: de Pool van de vrijheid. Het vreemdste ingrediënt was de Liga Noord, een partij die is opgericht om alles af te breken. Na een guerrilla tegen Berlusconi van zeven maanden trok de Liga haar steun aan de regering in. Berlusconi exit.

Prodi, de economie-professor die de politiek inging om de overheidsfinanciën te saneren en daardoor Italië de aansluiting met Europa niet te laten missen, spijkerde een vreemd allegaartje in elkaar om aan een parlementaire meerderheid te komen: een verbond tussen zijn centrum-linkse coalitie Olijf en Communistische Herstichting. Deze partij is opgericht om alles af te breken. Na een guerrilla tegen Prodi van zeventien maanden trokken de communisten hun steun aan de regering in. Prodi exit.

Het is heel verleidelijk om te schamperen over de flitsende snelheid waarmee de Italiaanse kabinetten elkaar sinds de oorlog opvolgen. Maar die mallemolen heeft het land niet verhinderd om zich op te werken tot de vijfde industriële mogendheid van het Westen. De politieke instabiliteit van Italië is immers vele jaren lang slechts schijn geweest.

Geen West-Europees land was tijdens de Koude Oorlog zo stabiel als Italië. Inderdaad, de kabinetten volgden elkaar op, maar ze werden vrijwel steeds geleid door dezelfde christen-democraten. De grootste oppositiepartij, de communistische, mocht vanwege het wereldevenwicht nooit aan de macht komen.

In 1992 is dat systeem ingestort door het einde van de Koude Oorlog, de corruptieschandalen, de financiële crisis, de eisen van Europa en het afbraakwerk van ex-president Cossiga en de Liga Noord. Die instorting is Italië nog steeds niet te boven. De schijn-instabiliteit is echte instabiliteit geworden. Ga maar na.

1992: Vervroegde verkiezingen. Kabinet-Amato treedt aan, als laatste regering van de oude partijen. Verliest ene minister na de andere in het corruptiemoeras. Wordt steeds meer een zakenkabinet.

1993: Zakenkabinet-Ciampi. Opstelling nieuwe kieswet.

1994: Vervroegde verkiezingen. Kabinet-Berlusconi treedt aan en komt in december van dat jaar ten val.

1995: Zakenkabinet-Dini.

1996: Vervroegde verkiezingen. Kabinet-Prodi treedt aan en komt op 9 oktober 1997 ten val.

De beide regeringen die volgens de nieuwe kieswet zijn gekozen, hebben het dus niet lang uitgehouden.

Kennelijk zijn verkiezingen geen paardenmiddel om Italië stabiel te maken.

Volgens sommigen zou het land permanent moeten worden geregeerd door zakenkabinetten, want die hebben het de afgelopen jaren zo aardig gedaan. Maar in een normale democratie zijn zakenkabinetten noodoplossingen. En in een abnormaal land als Italië zijn ook zakenkabinetten op genade of ongenade overgeleverd aan de politieke partijen.

Waarom is het Italië nog steeds niet gelukt zijn stabiliteit terug te krijgen? Voor een deel ligt dat aan het absurde kiesstelsel. Dat is een mix van het meerderheidsstelsel en het oude systeem van evenredige vertegenwoordiging.

De eerste methode moet zorgen voor een duidelijke politieke tweedeling, die door het tweede systeem goeddeels ongedaan wordt gemaakt.

Het resultaat is een rommeltje: ruim veertig partijen en partijtjes, heterogene coalities, niet-functioneren van het bipolaire systeem.

Voor een ander deel is de instabiliteit te wijten aan de aanwezigheid van partijen die in een normale democratie ondenkbaar zijn. Waar zie je een rechtse coalitie die geleid wordt door een tv-magnaat met één grote obsessie: hoe blijf ik uit de gevangenis? Waar zie je een grote rechtse partij die zonder zelfkritiek naadloos is voortgekomen uit het neofascisme?

Waar kan een separatistische, racistische partij als de Liga Noord, die uit is op de vernietiging van Italië als eenheidsstaat, ongestoord haar gang gaan? En waar kan een partij van gestaalde kaders een niet links genoeg bevonden regering torpederen, om haar daags daarop met een stalen gezicht een regeringspact aan te bieden?

Jan van der Putten

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden