AnalyseBraziliaanse politiek

Politieke crisis voor Bolsonaro een grotere dreiging dan de pandemie

Jair Bolsonaro spreekt tijdens een persconferentie over het vertrek van de populaire justitieminister Sérgio Moro. Beeld AP

Alsof een pandemie nog niet genoeg is, krijgt Brazilië ook nog een politieke crisis te verwerken. President Bolsonaro heeft het verbruid bij zijn populairste bondgenoot, Sérgio Moro, en hun ruzie lijkt nu zijn grootste bedreiging. 

Jair Bolsonaro heeft een probleem. De rots waarop hij zit brokkelt rondom hem af. De ongepolijste bravoure waarmee de Braziliaanse president elke tegenwind de afgelopen zestien maanden te lijf ging, slaat stuk op het virus – dat zich niet laat bagatelliseren. Door het bruuske vertrek van de populaire justitieminister Sérgio Moro verkeert Brazilië ook in een diepe politieke crisis.

Veel Brazilianen zullen zich vrijdag hebben afgevraagd of ze nog in de horrorfilm zaten die coronapandemie heet of dat ze waren beland in een zwarte komedie getiteld broedertwist. Die eerste film is de harde realiteit onder de 210 miljoen inwoners van het grootste land van Latijns-Amerika. Het officiële dodental staat op ruim vierduizend en loopt dagelijks met honderden op. De piek is nog niet in zicht. De tweede film, een politieke klucht, speelt zich af in hoofdstad Brasilia en gaat geheel aan de gezondheidscrisis voorbij.

Het politieke drama betreft een knallende ruzie tussen de twee machtigste politici van het land. De 65-jarige president komt het meest gehavend uit het gevecht, al zal moeten blijken of zijn wonden fataal zijn. Hij heeft namelijk bonje met een man die hem qua populariteit voorbijstreeft, een man bovendien aan wie hij veel te danken heeft. Sérgio Moro was de man dankzij wie Bolsonaro in 2018 zijn rots kon beklimmen.

Operatie Wasstraat

Moro (47) verwierf zijn heldenstatus in de jaren voordat Bolsonaro president werd. Tussen 2014 en 2018 leidde hij als rechter het onderzoek naar het grootste corruptieschandaal uit de Braziliaanse geschiedenis. ‘Operatie Wasstraat’ legde bloot hoe grote bedrijven, onder andere bouwgigant Odebrecht, met smeergeld voor miljarden overheidsopdrachten binnenhaalden.

Rechter Moro spaarde niemand en vervolgde de zakelijke én politieke elite. Hij veroordeelde onder anderen oud-president Luiz Inácio Lula da Silva, leider van de linkse arbeiderspartij PT. Lula regeerde van 2003 tot 2011. Zijn opvolger en partijgenoot Dilma Rousseff werd in 2016 door een vijandig parlement afgezet. De PT stond voor veel Brazilianen inmiddels gelijk aan corruptie.

Begin 2018 ging Lula na een omstreden veroordeling de gevangenis in. Moro sloot zich dat najaar aan bij de verkiezingscampagne van de oud-militair Jair Bolsonaro, een nationalistische outsider die een nog fellere strijd tegen corruptie beloofde. Anderhalf jaar later is de liefde tussen de bondgenoten bekoeld. Moro rekende vrijdagochtend in een veertig minuten durende persconferentie af met zijn baas en leverde vervolgens zijn functie in.

Protesten in Rio de Janeiro tijdens de persconferentie. Beeld Getty Images

Vertrouweling

Hij kon niet verkroppen dat de president achter zijn rug om de chef van de federale politie had ontslagen. Bolsonaro wilde om persoonlijke redenen een vertrouweling aanstellen bij de politie, stelde Moro. ‘Hij heeft me meermaals gezegd dat hij iemand wilde die hij persoonlijk kent, van wie hij informatie kan krijgen, onderzoeksrapporten.’ Er was volgens hem sprake van ‘onacceptabele inmenging’ in de rechtsstaat. 

Moro zei het niet hardop, maar de suggestie was duidelijk: de president wilde invloed uitoefenen op de justitiële onderzoeken naar zijn twee oudste zoons. Flávio (38) wordt verdacht van dubieuze vastgoedtransacties en misbruik van belastinggeld, Carlos (37) zou nepnieuws en haatcampagnes hebben verspreid. Bolsonaro reageerde nog diezelfde dag met een lange onsamenhangende persconferentie. Hij kon als president ontslaan wie hij wilde, stelde hij. En met politieonderzoeken had hij zich nooit bemoeid. 

Zijn speech had niet het gewenste effect. Het openbaar ministerie was meer onder de indruk van Moro’s relaas en verzocht het hooggerechtshof een onderzoek te beginnen naar de aantijgingen tegen Bolsonaro. Als politici in  Brazilië in opspraak raken, klinkt al snel de term ‘impeachment’. Door Moro’s ontslag neemt de toch al tanende steun voor de president in het congres verder af. The New York Times citeert José Augusto Rosa, leider van een pro-wapen-fractie in het parlement: ‘Moro’s vertrek is een enorme klap.’ De president had zichzelf verwond, stelde hij. ‘Vecht nooit met iemand die groter is dan jij’, twitterde hij.

Supporters van Bolsonaro protesteren tegen de sociale isolatie voorschriften in São Paulo.Beeld REUTERS

Afzettingsproces

En zo zijn er meer in het parlement, ook aan de rechter kant, die de ontwikkelingen met lede ogen aanzien. De vraag is of zij impeachment en een langgerekte politieke crisis aandurven midden in een gezondheidscrisis. Laat hij de eer aan zichzelf houden, verzuchtte (de centrum-linkse)oud-president Fernando Henrique Cardoso (1995 - 2003) op Twitter. ‘Bespaar ons, naast het coronavirus, een lang afzettingsproces.’

Als Bolsonaro zou moeten wijken, zou vicepresident Hamilton Mourão aan de macht komen, een voormalige generaal met nostalgische gevoelens voor de militaire dictatuur (1964 - ’85). Het is bekend dat de generaal meer steun geniet in het leger dan Bolsonaro, maar ook met de gehavende president aan het roer hebben de militairen inmiddels de meeste touwtjes in handen. Terwijl ministers uit andere geledingen worden ontslagen of opstappen, vormen de legerleiders een steeds groter deel van het kabinet. 

Moro’s vertrek staat niet los van Bolsonaro's worsteling met de pandemie, suggereerde Glenn Greenwald vrijdag. ‘Hij verlaat het schip’, stelde de in Brazilië werkzame Amerikaanse journalist. Bolsonaro had zich al in de nesten gewerkt voordat Moro de biezen pakte. In plaats van het virus te bestrijden, ging de president de confrontatie aan met politici die wél maatregelen namen. Al ruim een maand laten Brazilianen in de steden hun afkeur horen met dagelijkse lawaaiprotesten. 

De Braziliaanse economie was belangrijker dan een ‘griepje’, bazuinde de president. Deelstaatgouverneurs die er anders over dachten noemde hij ‘criminelen’ en een week geleden ontsloeg hij de populaire minister van Volksgezondheid Luiz Henrique Mandetta. Brazilianen speculeren dat de populaire minister van Economie Paulo Guedes , de laatste technocraat in het kabinet, de volgende is. Bolsonaro’s bokkensprongen helpen de economie niet: de beurs maakte vrijdag een duikeling van 9 procent. 

Lees ook

De inwoners van de Amazone kennen en vrezen deze dodelijke exoot: het virus
Opnieuw worden de inheemse bewoners van de Amazone bedreigd door een vijand die ze maar al te goed kennen: een virus van buiten. Om besmetting te voorkomen hebben etnische groepen de toegangswegen tot hun leefgebieden afgesloten met blokkades, andere zijn nog dieper de jungle in getrokken. Haast is geboden, in Brazilië zijn al tien oorspronkelijke Amazonebewoners gestorven aan covid-19.

Bolsonaro ontslaat minister van Gezondheidszorg na onenigheid over corona-aanpak
De Braziliaanse president Jair Bolsonaro heeft zijn minister van Gezondheidszorg, Luiz Henrique Mandetta, ontslagen. Mandetta meldde dit zelf donderdag op Twitter, waarop hij zijn dank uitsprak over de gelegenheid die hem was gegeven de epidemie te managen en zijn opvolger succes wenste.

Uit de hel. Bergamo durft het leven weer voorzichtig te omarmen
Nergens in het door corona zwaar getroffen Italië is het zo erg als in Bergamo. Fotograaf Giulio Piscitelli en correspondent Jarl van der Ploeg zien hoe het in de stad langzaam de goede kant opgaat.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden