Politieke chaos ontregelt Tsjechië

Heeft president Miloš Zeman van het door corruptie geplaagde Tsjechië een verkapte coup gepleegd? Oud-minister Schwarzenberg vindt van wel en ziet een parallel met nazi-Duitsland.

WARSCHAU - De campagne van de Tsjechische justitie tegen de wijdverspreide corruptie in het land heeft vooralsnog weinig vruchten afgeworpen. Amper een maand nadat een grootschalige politie-inval premier Petr Ne¿as de kop kostte, maken vooraanstaande Tsjechische politici zich nog altijd volop schuldig aan belangenverstrengeling.


De laatste zondebok in het rijtje is Jan Fischer, een oud-premier die vorige week door president Miloš Zeman tot minister van Financiën werd benoemd. Enkele dagen voor zijn benoeming deden drie zakenlui hem meer dan 5 miljoen kronen (200 duizend euro) cadeau.


Fischer zegt zich van geen kwaad bewust te zijn. Niettemin wordt de gift in verband gebracht met zijn rol tijdens de presidentsverkiezingen van begin dit jaar. Nadat de partijloze Fischer in de eerste ronde werd uitgeschakeld, verleende hij toen onverwacht zijn steun aan Zeman, de latere winnaar van de verkiezingen.


De jongste onthulling komt nauwelijks als een verrassing in het door corruptie geplaagde Tsjechië. Nog voor premier Ne¿as ervan beschuldigd werd parlementsleden te hebben omgekocht met lucratieve benoemingen, was de verstrengeling tussen politiek en zakenwereld al een publiek geheim. Vooral bij openbare aanbestedingen zou er volop gesjoemeld worden. De commotie rond het ontslag van Ne¿as heeft daaraan niet veel veranderd.


In de regering van Ne¿as' opvolger Ji¿í Rusnok zijn de belangrijke ministeries van Binnenlandse en Economische Zaken in handen van vertegenwoordigers van bedrijven die Zemans campagne bij de presidentsverkiezingen financieel ondersteunden.


Zeman maakte van de politieke chaos van de laatste weken gebruik om zijn eigen stempel te drukken op de nieuwe regering. Nog voor de centrum-rechtse coalitie een opvolger kon vinden voor Ne¿as, benoemde de 68-jarige president vorige week zijn vertrouweling Rusnok tot premier. De meeste ministers behoren tot de Burgerrechtenpartij, een linkse groepering die door Zeman werd opgericht toen hij in 2009 brak met de sociaal-democratische partij. In het parlement is de Burgerrechtenpartij niet vertegenwoordigd.


Zemans actie ontlokte in het voormalige regeringskamp de beschuldiging dat de president een loopje neemt met de democratische spelregels. Uit protest tegen de gang van zaken bleven vorige week tal van vooraanstaande politici weg bij de eedaflegging van de regering-Rusnok. Parlementsvoorzitter Miroslava N¿mcová sprak van een ziekelijke toestand.


De scherpste kritiek komt van oud-minister van Buitenlandse Zaken Karel Schwarzenberg, die in januari van dit jaar van Zeman verloor tijdens de tweede ronde van de presidentsverkiezingen. In de Oostenrijkse Kleine Zeitung vergeleek Schwarzenberg zondag Zemans optreden met de machtsovername door de nazi's in 1933 en de communistische staatsgreep van 1948 in eigen land.


'Zeman is de eerste Tsjechische president die rechtstreeks door het volk is gekozen. Hij gelooft dat dit feit hem automatisch meer macht geeft', aldus Schwarzenberg. 'Zeman beweert de grondwet strikt na te leven maar acht zich niet gebonden aan de gangbare interpretatie daarvan. Deze strikt formele uitleg van de grondwet is in het verleden toegepast door verschillende regeringen die uit waren op het verwerven van alle macht: in Duitsland in 1933 en in Tsjechoslowakije in 1948.'


Hoewel hij als president strikt genomen het recht heeft een regering te benoemen, had Zeman volgens Schwarzenberg rekening moeten houden met de verhoudingen in het parlement.


Van zijn vroegere partijgenoten heeft Zeman, een oud-communist met een volks imago, al evenmin veel steun te verwachten. De sociaal-democraten sturen aan op vervroegde parlementsverkiezingen - iets waar de president niet voor te vinden is.


Als een verrassing komt het optreden van Zeman niet. Na zijn verkiezing tot president in januari liet hij verstaan geen passief toeschouwer te willen zijn. Daarbij voelt hij zich gesteund door zijn populariteit. In tegenstelling tot zijn voorgangers Václav Havel en Václav Klaus werd hij rechtstreeks verkozen, dus niet via het parlement.


Nog voor het ontslag van Ne¿as kwam Zeman in aanvaring met de regering. Naar aanleiding van de benoeming van de Tsjechische ambassadeur in Slowakije steunde hij de kandidatuur van Livia Klausová, de vrouw van oud-president Klaus. Die steunbetuiging werd gezien als een beloning voor de rol die Zemans voorganger Václav Klaus speelde tijdens de jongste presidentsverkiezingen. Hoewel hij ideologisch gesproken weinig gemeen had met Zeman, keerde de euroscepticus Klaus zich toen tijdens de campagne tegen Schwarzenberg.


Hoe lang de door Zeman geïnstalleerde regering aan de macht blijft, is moeilijk te voorspellen. Als hij er niet in slaagt het vertrouwen van het parlement te winnen, moet premier Rusnok binnen dertig dagen aftreden. Maar zelfs dan is het niet uitgesloten dat Zeman de zaak blijft rekken tot aan de parlementsverkiezingen van 2014.


Evenals gold voor zijn voorganger staat de huidige Tsjechische president bekend om zijn eigengereide optreden. Aan de regering gaf Zeman vorige week de raad zich niets aan te trekken van de kritiek vanuit de media. 'Die jaloerse idioten hebben in hun leven nog nooit iets goeds gedaan', zei hij.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.