Analyse Mexico

Politieke aardverschuiving in Mexico: linkse nationalist ‘Amlo’ wint, maar kan hij zijn beloftes waarmaken?

Mexico staat aan de vooravond van een ‘totale transformatie’. Althans, dat zegt Andrés Manuel López, de linkse nationalist die zondag de verkiezingen heeft gewonnen. De 64-jarige López belooft gouden bergen, een Mexico zonder corruptie, met volop kansen voor iedereen. De vraag is of Amlo, zoals hij in de volksmond heet, zijn beloftes kan waarmaken.

Andrés Manuel López, winnaar van de Mexicaanse verkiezingen. Foto AFP

Nog voor de uitslag van de verkiezingen zondagavond binnen is, erkennen López tegenstanders hun verlies. De eerste tellingen bevestigen wat de peilingen voorspelden: een monsterzege voor Amlo. De linkse ­nationalist heeft 54 procent van de stemmen gehaald. Amlo’s partij ­Morena wint ook in de deelstaten en het federaal parlement. Het is een ­politieke aardverschuiving.

In Mexico-stad drommen zondagavond tienduizenden uitgelaten aanhangers samen op het centrale plein Zócalo om de overwinning te vieren. Auto’s rijden urenlang toeterend door de straten van de hoofdstad, waar oud-burgemeester López razend populair is. ‘Ik zal jullie niet teleurstellen’, juicht Amlo als hij even later het podium betreedt. Zijn aanhangers zwaaien met vlaggen, sommigen huilen van geluk.

Mexico krijgt voor het eerst in de geschiedenis een linkse president. Het land is er slecht aan toe, met de hoogste moordcijfers ooit, en groeiende armoede en ongelijkheid. De Mexicanen zijn doodmoe van de graaiende politici en de uitzichtloze geweldsspiraal, en kijken reikhalzend uit naar het ‘nieuwe begin’ dat López hen in het vooruitzicht stelt. ‘Eindelijk een president die niet alleen voor de rijken regeert’, aldus ­Cuahtli Galindo (37), een van de aanwezigen op het plein. ‘Nu kan Mexico uit het dal klimmen.’

Grote schoonmaak

López gaat het land ‘rigoureus reinigen’. Zijn grote schoonmaak richt zich in de eerste plaats op ‘de maffia van de macht’, de aloude elite. Corruptie is de kanker van de Mexicaanse samenleving, aldus het mantra van López. Politici stelen het geld dat bedoeld is voor onderwijs en gezondheidszorg. Ze houden de bevolking arm en vergroten de ongelijkheid. Daarnaast hebben drugskartels steeds meer macht vergaard dankzij corrupte politici, politie en justitie.

Om het tij te keren wil López een einde maken aan de justitiële immuniteit van president, ministers, parlementariërs, rechters en aanklagers. Hijzelf en andere machthebbers moeten vervolgd kunnen worden voor corruptie en andere misdaden, vindt hij. Ook als ze nog in functie zijn. Hij heeft verder een lijst met nog 25 anticorruptiemaatregelen: van het opheffen van het bankgeheim, tot meer transparantie bij overheidsaanbestedingen.

De afgelopen twaalf jaar zijn miljoenen uitgegeven aan de oorlog ­tegen de drugskartels. Maar het ­geweld is alleen maar toegenomen. Amlo wil het daarom over een andere boeg gooien. Hij flirt met het idee amnestie te verlenen aan voetsoldaten van drugskartels en aan boeren die wiet of papaver produceren. En hij wil de oorzaken van de criminaliteit aanpakken, in plaats van de gevolgen te bestrijden.

Zo belooft hij de kwaliteit van openbaar onderwijs op alle niveau’s te verbeteren, zodat alle Mexicanen gelijke kansen krijgen. Dat, in combinatie met sociale programma’s gericht op armoedebestrijding, moet de voedingsbodem onder de georganiseerde misdaad wegnemen. Want nu leeft bijna de helft van de bevolking in armoede en voor drugskartels is het een fluitje van een cent om kansarme jongeren te rekruteren.

Amlo gaat flink snijden in salarissen, bonussen en extraatjes van politici, hoge ambtenaren en rechters. Met het geld dat dit oplevert wil hij ­leraren, politie en verplegend personeel beter gaan betalen. En als de schatkist niet langer wordt leeg­geroofd door misdadige politici, zal er genoeg geld overblijven om de ­sociale programma’s te betalen, zo ­redeneert López.

Niet toereikend

‘Amlo maakt een goede analyse van de problemen in Mexico’, zegt politicoloog en veiligheidsexpert Jacobo Dayan. ‘Maar de oplossingen die hij aandraagt zijn niet toereikend.’ Een van de grote problemen in Mexico is de straffeloosheid, het gebrek aan een functionerend rechtssysteem. ‘Mexico heeft sterke en onafhankelijke instituten nodig’, aldus Dayan. ‘Maar Amlo wil net als al zijn voorgangers de controle behouden.’

Dat haalt volgens Dayan alle grond onder Amlo’s anticorruptievoorstellen vandaan. ‘Zolang het Openbaar Ministerie in dienst staat van de regering, zal er nooit grondig en onafhankelijk onderzoek worden gedaan naar corruptie’, zegt hij. ‘Het afschaffen van de immuniteit van politici is in principe een goed idee, maar alleen als dat gepaard gaat met een grote autonomie van het OM. Anders wordt het een instrument voor de ­regering om politieke tegenstanders uit te schakelen.’

Ook over het verlenen van amnestie aan betrokkenen bij de drugshandel is Dayan sceptisch. ‘Om een dergelijk vredesproces te beginnen is een onafhankelijk rechtssysteem nodig. Bovendien moet zo’n proces gepaard gaan met een nationale commissie voor waarheid en gerechtigheid, het liefst onder toezicht van een onafhankelijk internationaal team.’

Uitwassen vrijhandel

Net als zijn noorderbuur Donald Trump beklaagt Amlo zich over de uitwassen van vrijhandel. Huidig president Enrique Peña Nieto heeft de deuren wijd opengezet voor buitenlandse investeerders, Amlo is van plan een deel van Peña’s liberale hervormingen terug te draaien. Hij vindt dat Mexicaanse bedrijven voorrang moeten krijgen bij openbare aanbestedingen en hij wil de greep op de oliesector weer verstevigen.

Waar huidig president Peña nog als een schoothondje aan Trump’s voeten ligt, zal Amlo naar verwachting een hardere koers varen. Onder druk van de VS voert Mexico een hard beleid aan de zuidgrens, om te voorkomen dat Midden-Amerikaanse vluchtelingen noordwaarts gaan. ‘Ik ga niet het vuile werk opknappen’, aldus Amlo daarover.

‘Mexico is geen piñata’, zei hij, refererend aan de met snoep gevulde papier-maché poppen die op Mexicaanse feestjes met een stok aan stukken worden geslagen. Trump ziet het voorlopig van de zonnige kant: ‘Gefeliciteerd’, twitterde hij zondag. ‘Ik kijk uit naar onze samenwerking.’ 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.