Politiek voert oorlog op Braziliaanse tv

Brazilië gaat over twee weken naar de stembus. Omdat elke kandidaat recht heeft op zendtijd, wordt de televisie deze weken overspoeld met oproepen van politici die vaak even kansloos als hoopvol zijn....

Onder televisieverslaafden in Brazilië geniet Paulo Cesar Martins, een atletische mulat, enige bekendheid. Hij nam enkele weken deel aan No Limite (Op de Grens), een jungle-variant van Big Brother. Zijn ruzie met een andere deelnemer die hij betichtte van racisme, stuwde zijn faam in eigen kring, de sloppenwijk Rocinha in Rio de Janeiro, tot ongekende hoogte. Van het een komt het ander.

Afgelopen week lanceerde Martins alias Amendoim (Pindanoot) zich voor het parlement in Brasilia. Dertien seconden op de regionale televisie had hij om kiezers te overtuigen. De cameraman had twijfels over de locatie waar Amendoim zijn boodschap tot het volk wilde uitspreken: luttele meters van het door schietgrage jongens bewaakte drugsverkooppunt in Rocinha. Amendoim zag geen probleem: 'Iedereen kent Amendoim.'

Vol gloed las hij daarna zijn tekst voor: 'Vamos galera, kom op makkers. Nu is het onze beurt. Ik wil in het parlement. Ik zal federaal parlementslid zijn namens Rocinha en de arme wijken. Wij hebben het voor het zeggen. Ik ben Amendoim van No Limite, tegen racisme en sociale discriminatie.'

Dagelijks spreken tientallen even kansloze als hoopvolle politici in spe, mensen als Amendoim, de televisiekijkers toe. Onder hen zijn huisvrouwen, artsen, een ex-kolonel, enkele voorgangers van pinkstergemeenten en ex-politieagenten. Brazilië gaat over twee weken naar de stembus. Volgens een wet die stamt uit de dictatuur heeft elke kandidaat recht op zendtijd. Spreekrecht met gebruik van moderne technologie was in de ogen van de militaire machthebbers dertig jaar geleden de ideale democratie.

Maar de Brazilianen ervaren de zendtijd, die zes weken voor de verkiezingsdag begint, doorgaans als een collectieve marteling. 'Het zijn al twintig jaar dezelfde koppen. En ze liegen alleen maar. Waarom moeten wij daar naar kijken?', zegt Maristela Menezes, een advocate in Rio de Janeiro.

Televisiekijken is in Brazilië de belangrijkste vrijetijdsbesteding. De televisie is zo belangrijk, dat armen als ze geld hebben eerst een tv kopen en dan pas een koelkast, ook al wonen ze in een tropisch land. De verkiezingspropaganda is dagelijks, duurt bij elkaar anderhalf uur en wordt tegelijkertijd door alle (open) zenders uitgezonden. Oftewel: voor kijkers zonder kabel is er geen ontsnappen aan.

Voor de zenders is de zendtijd een geschenk uit de hemel. De economie zit in het slop en de reclame-inkomsten zijn gekelderd, maar zij hebben deze dagen in de staat een gegarandeerde afnemer op prime time.

De presidentskandidaten zijn in alle regio's te zien. Voor het overige heeft elke deelstaat zijn eigen kandidaten en dus ook zijn eigen tv-spots. Want in deze stembusgang worden ook nieuwe gouverneurs, parlementariërs en gedeputeerde staten gekozen. In de deelstaat Rio de Janeiro komt dat neer op een kleine tweeduizend kandidaten.

De meesten hebben net genoeg seconden om razendsnel hun naam, een nummer en een belofte te roepen. 'Rabello, voor sociale rechtvaardigheid en werkgelegenheid.' 'Stem Jair, gedeputeerde met God', 'Duque de Caxias heeft last van ratten. Stem Maria da Graça, nummer 25316.' 'Joao Alves, Tegen de bourgeoisie en het IMF.'

Hun stem klinkt alsof de sprekers op de Noordpool zitten en de blik is zonder uitzondering bevroren, gefixeerd op de tekst die naast de camera omhoog wordt gehouden. Sommige kandidaten laten zich aanprijzen door hun vader of kinderen. Soms valt de politieke reality-show stil met een blauw, leeg scherm. Er zijn namelijk partijtjes die meedoen maar geen geld hebben om de zendtijd te vullen.

De minuten worden gedistribueerd naar de omvang van de partijen in het landelijk of het regionaal parlement. Dankzij zijn allianties ligt de presidentskandidaat van de regering, José Serra, voorop in deze tijdrace: hij heeft tien minuten en 25 seconden. Degene die uitkomt namens een kleine evangelische partij, heeft slechts twee minuten.

De presidentskandidaten steken veel tijd en geld in hun uitzendingen, die een doordacht geheel zijn van reportages, videoclips, flitsen uit de campagne en nep-interviews. Omdat zangers, acteurs uit de soaps en tv-presentatoren in Brazilië aanzien genieten, proberen kandidaten van hen stemverklaringen voor hun uitzending te krijgen. De opnamen geschieden in het grootste geheim, om te voorkomen dat de tegenstanders ervandoor gaan met een goed onderwerp.

Imago is belangrijk. De socialist Luis Inácio 'Lula' da Silva, ex-vakbondsman, presenteert zich met een kring van deskundige adviseurs om zich heen in een decor dat oogt als en modern, groot kantoor. Het belangrijkste bezwaar dat kiezers tegen Lula hebben is dat hij geen ervaring en opleiding heeft.

De boodschap van de marketeers is duidelijk: Lula is een ervaren bestuurder die zijn medewerkers goed weet te kiezen. Op de set bij José Serra, een ex-minister die door de kiezers als te afstandelijk wordt ervaren, werd een bar uit een populaire soap nagebouwd en treedt een personage uit dat verhaal op.

Televisie kan een stemmenstrijd beslissen. De vorige burgemeester van Rio de Janeiro was een onbekende architect, met vier procent in de peilingen. Toen de zendtijd begon, kon hij zijn openbare werken tonen. Hij won uiteindelijk het pleit. In Goias, een deelstaat in het hart van Brazilië, verloor een kandidaat-gouverneur in korte tijd veertig procent van de stemmen nadat een tegenstander avond na avond dezelfde beschuldiging van corruptie herhaalde en bewijzen liet zien.

De idee is dat de presidentskandidaten op tv hun plannen uit de doeken doen. Maar dit jaar verwerden de uitzendingen steeds meer tot een bombardement van beschuldigingen. De marketingdeskundigen van José Serra lieten drie psychoanalytici kijken naar de tv-uitzendingen van Ciro Gomes, de nummer twee, om zo diens zwakten in kaart te brengen. Vervolgens begon Serra op Gomes in te beuken. Hij wist de jongere ex-gouverneur in zijn programma met succes af te schilderen als onbetrouwbaar, licht ontvlambaar en autoritair. Gomes zakte in vier weken van 26 naar 12 procent. Serra die met 11 procent een kansloze derde was, steeg naar 19 procent.

Hoe Serra het voor elkaar kreeg? Hij liet foto's zijn waarop Ciro gearmd stond met zijn huidige coalitiegenoten, met daarbij diens uitspraken van vroeger over de politici in kwestie. De een was door hem 'het neusje van de zalm van de achterstand' genoemd, een ander 'een abortus van de natuur'. Hij rakelde een politiek geschil uit het verleden op waarvoor Gomes door een rechter in het ongelijk was gesteld. Verder herhaalde hij diens meest ongelukkige uitspraken eindeloos. Zoals het commentaar van Gomes over zijn vriendin, een bekende actrice uit de soaps: `Haar grootste verdienste is dat zij met mij slaapt.'

De ex-gouverneur was makkelijk onderuit te halen, omdat het grote publiek hem nauwelijks kent. Serra richt sinds enkele dagen zijn pijlen op Lula, inmiddels op 41 procent. Maar Lula voert zijn vierde presidentiële campagne en zijn imago ligt veel meer vast. Serra probeert het daarom via een flank: de angst voor Lula's PT (Arbeiderspartij). Hij liet dinsdag beelden zien van jaren geleden waarop protesterende PT'ers een gouverneur klappen verkochten en weer andere met radicale praat van de voorzitter van de socialisten.

Het is een riskante strategie. Het Hoogste Kiestribunaal vergadert dagelijks over protesten van kandidaten en kan de aangevallen politicus recht op antwoord geven. Dat is spreektijd die afgaat van de zendtijd van de schuldige. Bovendien blijkt uit marktonderzoek dat kiezers zich afwenden van agressieve kandidaten. Maar zij wenden zich niet af van het scherm: de oorlog tussen de kandidaten blijkt de zendtijd ongekend populair te maken. De uitzendingen worden dit jaar net zo goed bekeken als de soaps.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden