Analyse

Politiek schisma maakt toekomst spoor ongewis

Na het debacle met de Fyra is het tijd voor duidelijke keuzen op het hoofdrailnet. Volledige marktwerking of toch een staatsbedrijf? De hybride vorm - een publieke taak met winstoogmerk - werkt niet.

Het spoort van de hogesnelheidslijn over de A4 bij Roelofarendsveen. Beeld Siebe Swart

De Fyra-enquêtecommissie gaf harde, expliciete oordelen over individuele politici. Maar over hoe het verder moet, is ze vaag.

Is de marktwerking op het spoor mislukt of juist te mager? Ook de enquêtecommissie naar de Fyra geeft geen antwoord op die cruciale vraag. Dat moet een volgend kabinet doen. Reden: politieke onenigheid. 'Maak een expliciete keuze voor de mate van marktwerking die gewenst is bij het invullen van het spoorvervoer', schrijven de vijf commissieleden in hun rapport dat woensdag verscheen. Ze voegden er nog net niet aan toe: 'Want wij kunnen dat niet.'

De aanbevelingen in het ruim 500 pagina's tellende rapport steken schamel af bij de snoeiharde kritiek die eraan voorafgaat. Alle betrokken partijen lieten zich leiden door eigen belangen in plaats van die van de reiziger, oordeelt de commissie. Opeenvolgende bewindslieden, de Tweede Kamer, de NS, de transportinspectie, stuk voor stuk faalden ze omdat ze geld voor ogen hadden, hun eigen positie wilden beschermen of te gemakzuchtig waren in hun controlerende taak.

Als een rode draad loopt de gemankeerde verhouding tussen de NS en de staat door twee decennia moeizaam spoorbeleid. Marktwerking op het spoor zou beter zijn voor overheid en burger, was de heersende gedachte in de jaren negentig. Wat volgde was een hybride constructie van een 'gewoon bedrijf' met winstdoelstellingen, maar met een publieke taak en voortdurende eisen van kabinet en Kamer.

Politieke tegenpolen

Het Fyrarapport illustreert de weeffout in die constructie. De NS verwierf het recht om op het HSL-Zuidtraject te gaan rijden met een onrealistisch hoog bod, onder het mom 'vestzak-broekzak': een bedrijf dat eigendom is van de staat koopt een concessie van de staat. Als de rekening te hoog zou worden, zou de regering wel bijspringen. En zo geschiedde ook.

Waarom maakt de commissie, zo 'geschokt' en 'verbaasd' door al die opgedane kennis, geen keuze in haar aanbevelingen? Omdat de leden politieke tegenpolen zijn. Vijf Kamerleden, van SP en PvdA op links via D66 en CDA in het midden tot VVD op rechts. Als het aan de SP ligt worden de NS en spoorbeheerder ProRail weer één staatsbedrijf. Ook de PvdA wil beide bedrijven samenvoegen en dichter naar het ministerie trekken. Coalitiegenoot VVD vindt juist dat marktwerking nooit een echte kans heeft gehad. Iedereen wil iets anders en ook de commissie kwam daar niet uit. Resultaat: geen overeenstemming.

Het was ook niet onze opdracht om die vraag te beantwoorden, zegt commissievoorzitter Madeleine van Toorenburg (CDA). 'Natuurlijk zijn er wel discussies over geweest, maar we vonden niet dat we op basis van één spoorlijn zo'n vergaand advies konden geven.'

Harde conclusies

Niet alleen over de kwestie van marktwerking was discussie in de commissie. Tot het allerlaatste moment werd onderhandeld over de harde conclusies. De voorzitter houdt vol dat de samenwerking harmonieus verliep. 'Dat is het mooie als je langere tijd met elkaar bezig bent om iets uit te zoeken, dan kom je toch losser van je eigen partij te staan.' De andere leden houden zich op de vlakte en verwijzen naar Van Toorenburg. Tot aan het Kamerdebat over het rapport is zij de enige woordvoerder.

Mansvelds opvolger krijgt van de commissie de opdracht om een handvol scenario's uit te werken: van volledig geprivatiseerd spoorvervoer met één of meerdere commerciële bedrijven, tot het van de NS weer een echt staatsbedrijf maken. Ook het scenario 'laat alles bij het oude' moet worden onderzocht. Als er maar een 'expliciete keuze' wordt gemaakt.

Die keuze zal waarschijnlijk pas weer op tafel komen bij de formatie van een volgend kabinet. De NS heeft het recht om tot 2025 op het hoofdrailnet te rijden. 'Rond 2017 moet je alweer gaan nadenken over de nieuwe concessie', zegt Van Toorenburg. 'Als je langer wacht, loop je weer achter de feiten aan.'

De spoorwereld is sceptisch of er dan wel na twintig jaar twijfelen een duidelijk antwoord komt op de vraag of er wel of niet marktwerking mogelijk is op het spoor. 'De politiek komt hier niet uit', verzuchtte een gefrustreerde ex-topfunctionaris van ProRail al eens.

Wat moet er nu gebeuren op dit snelle spoor: marktwerking of niet?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden