Politiek kijkt toe hoe ambtenaren plicht verzaken

Besturen op afstand is erg in de mode. Ook het openbaar onderwijs wordt verzelfstandigd. Met catastrofale gevolgen, ervoer Hans Wansink....

HET komt niet vaak voor dat een bestuurlijk experiment zo smadelijk mislukt als de verzelfstandiging van het bestuur van het openbaar onderwijs - en dat je er met je neus bovenop staat. Het drama voltrekt zich in Rijnsweerd, een nette buurt aan de oostkant van Utrecht. Het slachtoffer is de openbare basisschool van mijn dochter en de daders houden zich schuil in alle hoeken en gaten van de stadsbureaucratie.

Het eerste wat directeur Peter Verberg van de openbare Daltonschool Rijnsweerd 's morgens doet is de deuren van de school wijd tegen elkaar openzetten om de stank van de toiletten te verdrijven. Vervolgens inspecteert hij de lokalen op lekkages. Als de leerlingen het twintig jaar oude noodgebouw betreden, blijkt onmiddellijk dat de school veel te klein is.

De klassen puilen uit, in de hal, die tevens dienst doet als computerruimte, is door een van de ouders een extra lokaal voor de kleuters getimmerd. Het teveel aan kinderen in een te kleine ruimte leidt tot stress onder leerlingen en docenten. De GG & GD heeft laten weten dat het gebouw voor onmiddellijke afkeuring in aanmerking komt.

In 1996 al werd door de gemeente gesproken van een onhoudbare situatie: stank, schimmel, lekkend dak, verrotte kozijnen, geen zonwering. Sindsdien heeft de gemeente echter geen enkel onderhoud gepleegd, want zij zou zorgen dat de school in 1998 over een gloednieuw gebouw zou beschikken. De gemeenteraad besloot enthousiast dat in dat gebouw ook buitenschoolse opvang en een centrum 'Rond de zwangerschap' moest worden opgenomen. Maar de wil van het gemeentebestuur is in Utrecht helaas geen wet. Uitstel volgde op uitstel, maar, zo verzekerden de betrokken ambtenaren, in augustus 1999 zou - eindelijk - de eerste paal de grond gaan.

Op de laatste dag voor de vakantie, 30 juni kwam P. van Bijsteren van de bestuurscommissie primair openbaar onderwijs de ouders vertellen dat de nieuwbouw opnieuw voor onbepaalde tijd was uitgesteld. Ze kwamen meteen in actie. Dezelfde avond nog schreef het oudercomité Nieuwbouw Rijnsweerd een brandbrief naar het gemeentebestuur. Het raadslid N. van den Broek (VVD) verzocht daarop, namens zes fracties, aan B & W om 'alles te doen om te voorkomen dat in dit gebouw nog langer les wordt gegeven'.

Verantwoordelijk wethouder Van Leijenhorst (GroenLinks) en hoofd van de afdeling onderwijs van de gemeente Brakkee kwamen zich persoonlijk op de hoogste stellen en beloofden beterschap. Brakkee zou ook zorgen voor tijdelijke huisvesting in de Hogeschool van Utrecht. Een actiebijeenkomst in augustus werd opgeluisterd door raadsleden van VVD, PvdA, CDA, GroenLinks, Leefbaar Utrecht en SP.

Ook meldde zich op die avond R. Stalenhoef, ambtenaar van de gemeente Utrecht. Hij is de - inmiddels vijfde - coördinator nieuwbouw Rijnsweerd, die namens de wethouder 'het proces moet vlottrekken'.

Vorige week later liet Stalenhoef het oudercomité weten dat het 'zeker negen maanden' zou gaan duren voordat met de bouw zou kunnen worden begonnen. Dat betekent dat de nieuwe school er pas eind 2001 zal kunnen staan. Ondertussen blijkt de gemeente de tijdelijke huisvesting in de Hogeschool niet vastgelegd te hebben; de lokalen zijn niet meer beschikbaar.

Het oudercomité heeft zich diep in de dossiers begraven en kwam tot huiveringwekkende bevindingen. Tientallen ambtenaren van uiteenlopende diensten schrijven elkaar al drie jaar lang boze brieven en beleggen verhitte bijeenkomsten, waarbij ze elkaar verwijten de oorzaak van de vertraging van de bouw te zijn, terwijl ze zelf weigeren de eerste stap te zetten.

Het is als een sur place bij het wielrennen: in een poging de tegenstander te dwingen de kop te nemen, valt de koers helemaal stil. Zo heeft niemand een bouwaanvraag ingediend, is er geen rechtspersoon waaraan de grond kan worden uitgegeven, is de financiering van de gymzaal niet rond en is iedereen vergeten om ontheffing van het bestemmingsplan aan te vragen. Het Ontwikkelingsbedrijf Gemeente Utrecht is niet bereid de kavels uit te geven. De bestuurscommissie primair openbaar onderwijs, het verzelfstandigde bestuursorgaan van de openbare basisscholen, weigert het voortouw te nemen. Het zelfde geldt voor de afdeling onderwijs.

Naar schatting van het oudercomité kan de procedure voorafgaand aan de bouw in negen weken worden afgerond, als er tenminste iemand het initiatief neemt. Maar de coördinator - die moet bemiddelen, maar niks kan afdwingen bij zijn collega-ambtenaren - gaat eerst eens een 'Planidentificatie' schrijven.

Het verbijsterende is dat de wethouder en de gemeenteraad machteloos toekijken hoe hun eigen ambtenaren weigeren hun besluiten uit te voeren. Dit heet 'besturen op afstand', en is erg in de mode. Politici die zich bemoeien met de uitvoering van hun beleid zijn heel ouderwets, en zeer impopulair bij hun ambtenaren.

Door het verzelfstandigen van het schoolbestuur en de verschillende betrokken diensten, heeft de gemeente Utrecht zichzelf - in navolging van vele andere lokale en landelijke overheden - in feite gecastreerd. Er is geen regie, geen hiërarchie: niemand is de baas, niemand doet wat hij moet doen.

Tradities en ervaring zijn op slag waardeloos geworden. Anderhalve eeuw heeft de gemeente Utrecht openbare scholen bestuurd en daarmee gezorgd voor plaatsen waar arme en rijke, gelovige en ongelovige kinderen elkaar kunnen ontmoeten en respect voor de ander leren opbrengen. Nu maken ambtenaren door het zoekmaken van hun eigen verantwoordelijkheden een school kapot. En jagen de ouders naar het bijzonder onderwijs - de enige winnaar in deze tragedie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden