Politiek is toe aan nieuw design

Als de signalen niet bedriegen beginnen de contouren van het Nederlandse politieke landschap zich te wijzigen. Volgens Jan Pieter Balkenende heeft de paarse euforie plaatsgemaakt voor verwarring en wordt het tijd te werken aan een nieuw design van het politieke debat....

BESTAAN er raakvlakken tussen de Nederlandse politiek en het design van auto's? Ogenschijnlijk niet. Toch is er iets opvallends aan de hand. Een aantal jaren geleden begonnen steeds meer auto's op elkaar te lijken. Computerprogramma's en windtunnelproeven leverden tamelijk identieke automodellen op. Het werd saai.

Inmiddels treden er in het autodesign grote veranderingen op. Fabrikanten proberen auto's op de markt te brengen die typisch Brits, Italiaans of Amerikaans zijn. Zij doen dat door gebruik te maken van oude stylingelementen. Veel nieuwe auto's hebben kenmerken van de 'retro-look'.

Van de Nederlandse politiek werd ook gezegd dat de meeste partijen op elkaar begonnen te lijken. Veel partijen hielden en houden zich op in 'het grote midden'. Na een aantal jaren begint deze ontwikkeling mensen te vervelen en te irriteren. Juist jongeren in politieke partijen roeren zich en kiezen voor een nieuw engagement.

Wanneer wordt er nog stevig gediscussieerd over politieke uitgangspunten en idealen? Hoe consequent worden politieke uitgangspunten vertaald naar coherente visies op de rol van overheid, markt en samenleving? Verwordt de politiek niet veel te veel tot een kleurloos, stapje-voor-stapje beleid, waarbij beleidsfouten steevast moeten worden gerepareerd door weer nieuwe maatregelen ('reparatiewetgeving')?

In het politieke bedrijf heeft het fenomeen van de parlementaire enquête een hoge vlucht genomen. Terwijl de Bijlmerenquête nog loopt, wordt aangedrongen op een enquête over Srebrenica. Het is goed dat dit instrument bestaat, maar wordt het niet tijd voor bezinning op de vraag waarom er steeds dingen misgaan, waarom het parlement niet of onvolledig wordt geïnformeerd, waarom moet er steeds worden 'gerepareerd'?

Veel in het politieke bedrijf gaat om 'nazorg'. Gezaghebbende en betekenisvolle politiek zal juist meer moeten investeren in 'voorzorg'. Als de signalen niet bedriegen, beginnen de contouren van het politieke landschap zich langzamerhand te wijzigen. Toen in 1994 de paarse coalitie aantrad, werd dat beschouwd als een wezenlijke vernieuwing van de politieke verhoudingen.

De christen-democratie, die zelf debet was aan de dramatische electorale neergang, werd uit de Haagse macht verdreven. Die ontwikkeling is met publicaties als De stranding (Marcel Metze), De rogge staat er dun bij (Pieter Gerrit Kroeger en Jaap Stam) en De honden blaffen. Waarom het CDA geen oppositie kan voeren (Kees Versteegh) zo uit en te na beschreven en geanalyseerd, dat de christen-democratie nu eindelijk een nieuwe start kan maken. Dat moet ook, want het grensverleggende rapport Nieuwe wegen, vaste waarden en het program Samen leven doe je niet alleen verdienen een serieus onthaal.

Het paarse experiment, dat in 1994 zo hoopvol begon, dreigt te ontploffen. Vier jaar lang heeft Paars tamelijk probleemloos kunnen regeren. Nu het economisch tij verloopt, er keuzes moeten worden gemaakt en echt geregeerd moet worden, worden de politieke verhoudingen snel stroever. Over de meeste onderwerpen bestaan meningsverschillen. Men past op de winkel.

Op financieel-economisch terrein zijn bewust zeer kwetsbare keuzes gemaakt. De 'riskante gok' dreigt nu verkeerd uit te pakken. Soms wordt er gewoon geblunderd, zoals met de Varkenswet. Het leiderschap van premier Kok wordt steeds meer bekritiseerd. De aanvankelijk gepropageerde open bestuursstijl heeft plaatsgemaakt voor een sorry-democratie en uitholling van de ministeriële verantwoordelijkheid. De paarse euforie heeft plaats gemaakt voor de verwarring van Kok-II.

Die blijft echter niet beperkt tot de coalitie. Ook in de partijen gist het. De voorzitterswisseling in de PvdA legde de cultuurverschillen in de partij bloot. Tijdens het recente PvdA-congres werd gesproken over een nieuw beginselprogramma De rode draden van de sociaal-democratie. Daarin staan interessante opmerkingen over de betekenis van groepen, gemeenschappen in de samenleving en over de 'autonomie' van de verschillende maatschappelijke 'sferen'.

Maar wat zegt een dergelijk program wanneer minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid De Vries - nota bene oud-SER-voorzitter - werkt aan een uitvoeringsorganisatie van de sociale zekerheid waarin de rol van sociale partners wordt uitgehold?

De recente uitlatingen van PvdA-fractievoorzitter Melkert over de positie van uitgeprocedeerde asielzoekers en over het terugsluizen van de opbrengsten van het rekeningrijden naar de automobilist wekten niet de indruk voort te vloeien uit sociaal-democratische hartstocht. Het ging er veeleer om de VVD de wind uit de zeilen te nemen, wat bij de Statenverkiezingen niet is gelukt.

De bruggenbouwer D66 - een stem op D66 was immers een stem op Paars - moet noodgedwongen zijn toevlucht zoeken tot het afstand nemen van het kabinet. Voor de politieke verhoudingen is dat verfrissend, maar het maakt de politieke positionering van deze partij er niet duidelijker op. De bestuurlijke voorstellen, zoals het met veel mitsen en maren omgeven voorstel voor een referendum en de merkwaardige staatsrechtelijke regeling van iets dat op een gekozen burgemeester moet lijken, etaleren eerder onmacht van de overheid dan dat zij het bestuur werkelijk vernieuwen en het gezag van de overheid versterken.

De VVD staat er electoraal nog redelijk voor. Maar wie iets verder kijkt dan opiniepeilingen en verkiezingsresultaten, ziet eveneens verwarring. Wie had verwacht dat de VVD nu politiek volledig verantwoordelijk zou zijn voor de lastenverzwaring van burgers en bedrijven, voor het generieke rekeningrijden, voor accijnsverhogingen op de benzine, voor de invoering van het hoge BTW-tarief op water, voor bezuinigingen op defensie, en voor het oplopen van het financieringstekort en de lastendruk als de inkomsten van de overheid tegenvallen?

Als de VVD zich blijvend achter een dergelijk beleid moet scharen, rest voor de partij slechts politieke schizofrenie.

Nu de verwarring in Kok-II en in de daaraan deelnemende partijen toeslaat en de verschijnselen van het 'uitgeregeerd zijn' steeds duidelijker zichtbaar worden, wordt het tijd werk te maken van een nieuw design van het politieke debat in Nederland. Ten minste vijf aspecten zouden daarbij een rol moeten spelen.

De term 'waarden en normen' mag dan belegen overkomen, de discussie over dit onderwerp verdient nadrukkelijk meer aandacht. Na het ik-tijdperk van de jaren tachtig groeit het besef dat een samenleving van louter individuen wegkwijnt; het moet in een vitale 'civil society' juist gaan om wij-denken, om relationele oriëntaties.

Niet minder belangrijk is de keuze voor maatschappelijke verantwoordelijkheid van instituties: zij zijn er niet slechts voor het welbegrepen eigen belang, maar juist ook voor de ontwikkeling van het 'bonum commune', 'the good society', een sociaal, cultureel en ecologisch houdbare samenleving.

Financiële soliditeit mag dan wat 'boekhouderig' klinken, het neemt niet weg dat met het oog op de toekomst zaken op orde worden gebracht: een lange termijnstrategie is niet gebaat met het inboeken van inverdieneffecten en boterzachte veronderstellingen. Tenslotte is meer aandacht nodig voor de integriteit van instituties, waaronder met name ook de overheid: als de parlementaire enquêtes ergens toe moeten leiden is het wel een integere en betrouwbare overheid.

Charles Handy, bekend van talloze publicaties op het gebied van managementvraagstukken, gaf een van boeken als titel mee: The Hungry Spirit. Hij pleit voor een toekomst met meer houdbare en werkelijk verrijkende waarden dan die van het vrije marktkapitalisme. Vandaar de ondertitel: Beyond Capitalism - A Quest for Purpose in the Modern World.

Wil de politiek betekenisvol blijven, dan zal er in het debat een hoger 'hungry spirit'-gehalte moeten doorklinken. Politieke stromingen zullen daarbij vanuit hun uitgangspunten en idealen hun posities moeten markeren. 'Nieuw design' en 'retro-look' - sommigen zeggen wellicht: nieuwe wegen en vaste waarden - kunnen prima samengaan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden