Column

Politiek heeft NS gemangeld

NS heeft te maken met een trommelvuur aan eisen, doelstellingen, veranderingen.

Beeld anp

In de hal van het net verbouwde Centraal Station Den Haag verbaas ik mij dagelijks. Het ziet er zonnig uit, er is een Hema en coming soon ook een Sissy Boy. Van een gigantisch scherm flitsen reclames je tegemoet. Eén ding ontbreekt. Een bord met vertrektijden. Symptoom van een bedrijf dat niet weet wat het wil zijn, winkelparadijs of openbaar vervoer?

Van de week gaf staatssecretaris Mansveld in de Kamer opheldering. We moeten niet langer van openbaar vervoer spreken, zei ze, maar van een 'modaliteitennetwerk om de reiziger te bedienen'. Help! Het zijn al zwarte dagen voor het spoor, met een ontslagen topman omdat hij de boel heeft geflest én een parlementaire enquête over de snelle Fyra die nimmer ging rijden; een modaliteitennetwerk voor de reiziger lijkt me de nekslag.

NS is een murw gebeukt bedrijf. Dit is nota bene het vierde parlementaire onderzoek over het spoor in tien jaar. Eerst Duivesteijn over grote projecten, toen de Eerste Kamer over privatiseringen, tussendoor Attje Kuiken over veiligheid. Nu weer de ellende van de Fyra. Uiteraard kwam er tijdens de verhoren NS-vuil bovendrijven. NS krijgt de volle laag, temeer omdat minister Dijsselbloem bij het ontslag van topman Huges - 'malversaties', 'fraude' - de roede bepaald niet heeft gespaard.

Een ziek bedrijf is NS zeker, maar de Fyra-geschiedenis werpt daar wel een ander licht op. Zo is het ontslag van topman Huges een kopie van het vertrek van zijn voorganger Huisinga in 2002, minus de fraude. Ook toen was het verwijt dat NS zich weerspannig opstelde bij een aanbesteding. Ditmaal ging het om Limburg, destijds om de hogesnelheidslijn. Ook toen was er mot met het departement. Ook toen dong NS zelf mee naar de concessie, en moest het bedrijf tegelijk zijn grootste concurrenten loyaal informeren over het Nederlandse spoor. Over die spagaat struikelde Huisinga, nu ging Huges de mist in.

Minister Dijsselbloem zag in de Kamer het probleem niet. NS moet zich gewoon aan de regels houden. Staatssecretaris Mansveld werd gisteren als laatste gehoord in de Fyra-enquête. Zij was vooral bezig met het gescheiden houden van verantwoordelijkheden. Kort voordat de Fyra het spoor op zou gaan, kwamen er op haar eigen ministerie berichten dat de betrouwbaarheid van de trein kwestieus was. Ze deed niets - immers, het was de verantwoordelijkheid van NS - die het dan ook maar moest oplossen.

Mansveld: modaliteitennetwerk... Beeld ANP

Wie het NS-trauma wil begrijpen moet verder terug dan de aanbesteding van de Fyra in 2001, waar deze enquête begint. U kunt het nalezen in het uitstekende boek De terugkeer van het algemeen belang (2014) van ChristenUnie-senator Roel Kuiper, die ook het parlementaire onderzoek naar de privatiseringen leidde. Vanaf 1992 mikte men op radicale marktwerking bij NS, in de roes van de open Europese markt. NS moest een 'gewoon bedrijf' worden. Concurrenten mochten gaan rijden op NS-lijnen. Het traject Amsterdam-Haarlem zou worden aanbesteed, net als Leiden-Den Haag. In 1996 stonden treinen van Lovers te brommen op Amsterdam CS. In het regeerakkoord van Paars II stond dat NS naar de beurs zou gaan.

Niets kwam ervan terecht. Na de afgedwongen splitsing van wat later ProRail werd, raakte het hele bedrijf uit het lood. De punctualiteit stortte in; de noodtoestand bij NS hoorde bij de puinhopen waarop Pim Fortuyn zijn vlag plantte. In die kramp deed NS een uitzinnig bod om de hsl-lijn naar Brussel te mogen berijden. Alles om maar te voorkomen dat Fransen of Duitsers de lijn kregen. De vrees voor het eigen NS-hachje was terecht, zo bleek uit het verhoor van ex-minister Zalm. Die houdt tot vandaag vol dat het bod van 173 miljoen op de hsl een 'prima bod' was. Ook al betekende dat bedrag bijna de ondergang van het bedrijf. Levend of dood, ze moesten hun eigen broek ophouden.

Dijsselbloem: referaten... Beeld EPA

Oud-NS-commissaris Jan Timmer zei terecht dat het volkomen ontbrak aan het idee dat NS van ons allemaal is. 'Het was een Fremdkörper.' Geen gevoel voor de publieke zaak, voor wat het algemeen belang is, concludeerde ook senator Roel Kuiper. Van oudsher is in Nederland het idee van burgerschap zwak ontwikkeld. De overheid werd hier altijd gedragen door de zuilen. Toen de zuilen verdwenen, moest de markt het maar overnemen. Dat had met ideologisch neoliberalisme à la Thatcher niet zoveel te maken. In de zorg en het onderwijs of de volkshuisvesting, de bodem viel eruit. Van de gevolgen, van bonussen tot falende toezichthouders, kunnen we nog altijd genieten.

NS is een voorbeeld, zij het wel een kras voorbeeld. Destijds werd NS gemangeld door paars. Als ik het goed zie, nu door neo-paars. De VVD heeft het nog steeds over marktpartijen en level playing field, terwijl PvdA-minister Dijsselbloem referaten houdt over de ethiek van een publiek bedrijf. Mooi, maar helpen doet het niet.

Timmer: NS een Fremdkörper... Beeld ANP

Altijd weer verwonder ik me over de lichtzinnigheid waarmee men in Den Haag meent dat het roer nog zesmaal om kan. Het ontbreekt aan een grondslag bij het denken over de staat, dus ook als het over openbaar vervoer gaat. Tot vandaag heeft NS te maken met een trommelvuur aan eisen, doelstellingen, aanpassingen en radicale veranderingen. Deze week sprak de Kamer voor de zoveelste keer over het spoor. D66 wil nu de stations in Limburg bij NS weghalen. Wel ja. De VVD wil álle stations bij NS weghalen. Als 'de valsspelers van NS' maar niet beloond zouden worden.

Want valsspelers, daarover zijn ze het eens, die mogen niet beloond worden. Vooral geen geld mee die man!, was de zorg van de Kamer bij het ontslag van topman Huges. Diens bloedspatten zaten tegen het plafond. Er waren gisteren excuses van het spoorbedrijf. Maar de treurige waarheid is dat de politiek al die jaren vals heeft gespeeld, veel meer dan NS.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden