AnalyseStabiliteitspact

Politiek dynamiet: Europese Commissie wil debat over ‘in marmer gebeitelde’ begrotingsregels

Commissaris Valdis Dombrovskis (economie) (l) en Paolo Gentiloni (euro) hebben politiek dynamiet in hun handen.Beeld Hollandse Hoogte / Isopix

De Europese Commissie steekt woensdag de lont in het kruitvat. Ze zwengelt dan een debat aan over het Stabiliteitspact, en over de vraag of de daar ‘in marmer gebeitelde’ (dixit oud-premier Wim Kok) begrotingsregels voor de eurolanden niet achterhaald zijn. Je kunt Europese ministers van Financiën met minder verleiden tot een verbaal bloedbad.

Commissaris Valdis Dombrovskis (Economie) en zijn Italiaanse collega Paolo Gentiloni (Euro) zijn zich terdege bewust van het politieke dynamiet in hun handen. Al is het alleen al omdat zij zelf – een economische conservatieve Let versus een flexibele Italiaan – de tweespalt in de eurozone weerspiegelen. Vandaar dat beider boodschap woensdag zal zijn: geen revolutie, zelfs geen evolutie, laten we beginnen met een evaluatie.

De vraag dringt zich op waarom de Commissie überhaupt een debat begint over het Stabiliteitspact. Op zijn best leidt het tot beleefde herhaling van de zorgvuldig gepacificeerde standpunten, op zijn slechtst tot een even knallende als verlammende ruzie. Het resultaat is in beide gevallen hetzelfde: niets verandert, iedereen teleurgesteld.

De Commissie vindt dat ze niet anders kan. Wettelijk niet, omdat de in de crisishoogtijdagen geïntroduceerde aanscherpingen van het Stabiliteitspact – bij de eurovolgers bekend als de two-pack en six-pack – geëvalueerd moeten worden. Maar ook politiek ruikt de Commissie kansen. De economische situatie in de eurozone is nu een heel andere dan die tijdens de crisisjaren 2010-2015. Economische groei is weer dominant. 

Miljardeninvesteringen

Tegelijk ziet de EU zich gesteld voor nieuwe grote vragen als klimaatverandering en de digitalisering van de samenleving. Beide vergen miljardeninvesteringen, en daarbij zal het helpen als lidstaten die begrotingsruimte krijgen. En dan knellen de pact-eisen, over een financieringstekort van maximaal 3 procent en een staatsschuld van maximaal 60 procent.

Om te weten of de euroregels gewijzigd moeten worden, presenteren Dombrovskis en Gentiloni eerst een grondige analyse over hoe effectief The Pact & The Packs zijn geweest. Het totaalbeeld is zeker niet negatief, concludeert de Commissie. Alle landen die aan het infuus van het Europees noodfonds hingen, staan weer op eigen benen. De begrotingstekorten zijn spectaculair gedaald (van gemiddeld 6,3 procent in 2010 naar 0,5 procent vorig jaar) en staatsschulden nemen geleidelijk af. De door de eurolanden afgesproken begrotingsdiscipline werkt dus.

Maar is er ook kritiek. Voorzitter Klaus Regling van het noodfonds hekelt de ondoorgrondelijkheid van het pact en de aanscherpingen. ‘Goede regels zijn begrijpelijke regels, voor politici én burgers. De complexiteit van het Stabiliteitspact maakt dat onmogelijk’, zei Regling vorig jaar in de Volkskrant. Thomas Wieser, jarenlang de eurotopambtenaar in Brussel, formuleerde het nog iets scherper: ‘Geen politicus bij zijn volle verstand kan worden gevraagd zijn nationale begroting op te stellen conform de regels van het Stabiliteitspact.’

De Commissie erkent dat woensdag: de regels zijn te complex, voor alles is een uitzondering waardoor nog nooit één euroland is beboet. Terwijl daar met Italië en Frankrijk bijvoorbeeld toch alle aanleiding toe was. Dat voedt het wantrouwen tussen de eurolanden: de noordelijke begrotingshaviken versus de zuidelijke duiven.

Noord tegen Zuid, Dombrovskis contra Gentiloni

Dombrovskis en Gentiloni wijzen op meer onvolkomenheden. De staatsschuld is weliswaar gedaald maar niet in alle landen even hard: Griekenland, Italië, Frankrijk en België kampen nog steeds met een staatsschuld van rond, of ver boven de 100 procent. Ook de daling van de werkloosheid is ongelijk verdeeld. Maar de meest brisante conclusie is dat de eurolanden een te ‘procyclisch’ begrotingsbeleid voeren: er wordt bezuinigd als het slecht gaat (en de crisis dus verdiept) en meer uitgegeven als het goed gaat (en dus de schulden onvoldoende afnemen). Dit is brisant omdat hier het gevecht tussen de zuinige en de gulle landen plaatsvindt, tussen Noord en Zuid, tussen Dombrovskis en Gentiloni.

Zo wil de Italiaanse Commissaris groene investeringen niet meer optellen bij de staatsschuld. Daardoor krijgen landen de vrijheid meer te investeren, maar tegelijk nemen dan wel de feitelijke schulden toe: die verdwijnen immers niet door ze niet langer mee te tellen. Dombrovskis ‘is nog lang niet zo ver’, zeggen zijn medewerkers.

De Commissie beperkt zich daarom tot vragen voor de lidstaten, ook om zich niet van de lidstaten te vervreemden met vergaande voorstellen. Moeten de eurolanden misschien juist méér gaan uitgeven tijdens een crisis in plaats van minder? Hoe maken we staatsschulden houdbaar? Moet het toezicht op de begrotingen scherper? Meer boetes? Minder regels? Op deze manier stuurt de Commissie het debat, iets waar de lidstaten zich bewust van zijn.

Minister Wopke Hoekstra is op zijn hoede. Voor hem is het Stabiliteitspact nog steeds heilig. Vorig jaar bepleitte hij dat landen die de euroregels overtreden al hun EU-subsidies zouden verliezen. Wijzigingen in het pact moeten de budgettaire discipline ten goede komen, vindt hij, een versimpeling van de regels mag geen versoepeling zijn.

Met de vragen en het debat tussen de ministers, bouwt de Commissie aan draagvlak voor een ander pact. Als er een duidelijke meerderheid is, komt ze eind dit jaar met voorstellen.

Lees hier het interview met Thomas Wieser, voormalig voorzitter van de Eurogroep.

Aan de vooravond van de financiële top in Helsinki in september 2019 luidde Klaus Regling, directeur van het Europese noodfonds ESM, de noodklok: de EU moet haar strikte begrotingsregels herzien. Ze brengen de Europese eenheid in gevaar

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden