Opinie

'Politiek bestel is in orde, nu de politici nog'

Nodig zijn politici die weten waarvoor zij staan, en daar bij echte verkiezingen de credits voor krijgen, schrijft historicus Dirk-Jan van Baar.

'Niemand is in de media zo afgezeken als Jan Peter Balkenende, hoewel hij drie verkiezingen op rij won.'Beeld epa

Van tijd tot tijd luidt Maurice de Hond de noodklok over ons electoraal bestel, zoals deze week in zijn Thorbeckelezing. Dat bestel dreigt onderuit te gaan, omdat het geen uitdrukking meer geeft aan de volkswil. Volgens De Hond zijn er maar weinig democratische landen waar de invloed van de burger zo klein is als in ons land. Hij signaleert ontbindingsverschijnselen die de 'gevestigde politiek' vaak niet ziet. Zijn oplossing komt steevast neer op 'meer democratie'. Maak de kiezers medeverantwoordelijk voor alle politieke beslissingen en geef hun de 'controleknop' in handen.

Er klopt weinig van de analyse van De Hond en hij geeft een misleidend beeld van wat een democratie vermag. Democratieën zijn goed in het corrigeren van fouten en het aan de kaak stellen van machtsmisbruik, maar democratie is geen oplossing voor elk politiek probleem. Het kan nuttig zijn om burgers die tot dan toe niet werden gehoord een stem te geven, maar dat smaakt meestal naar meer en leidt tot grotere onvrede. Het is niet zo dat bestuurders meer legitimiteit hebben omdat ze democratisch zijn gekozen. Koningin Beatrix genoot als ongekozen staatshoofd sinds jaar en dag het meeste gezag. Job Cohen laafde zich als burgemeester aan een warm bad in eigen stad, maar viel als politicus in de Tweede Kamer onmiddellijk van zijn voetstuk. Niemand is in de media zo afgezeken als Jan Peter Balkenende, hoewel hij drie verkiezingen op rij won. Wie gezag wil uitoefenen als opinieleider, kan beter niet in de Haagse politiek gaan. Frits Bolkestein en Jan Marijnissen waren een uitzondering.

Overspannen
In de jaren zestig en zeventig is veel onzin gebouwd, vooral bij links, dat het ideologisch voortouw had. Dankzij de no-nonsensekabinetten van Lubbers is dat in de jaren tachtig op economisch gebied gerepareerd, waarna Paars het stokje overnam en de PvdA onder Kok een zakelijke koers ging varen. Alleen de centrumdemocraten vielen toen buiten de orde. Het is waar dat de politieke klasse in de jaren negentig stopverf in de oren had voor de schaduwzijden van het multiculturalisme, maar om te spreken over 'de puinhopen van Paars' - wat Fortuyn deed - doet nu erg overspannen aan. De meeste onzin komt tegenwoordig van rechts, al zal de grootste gekkigheid in de ogen van iemand van 50 jaar geleden de invoering zijn van het homohuwelijk, dat internationaal aan een opmars bezig is. In die zin loopt Nederland nog steeds voorop.

Het grootste manco van De Hond is dat hij amper vergelijkt met wat er in het buitenland gebeurt. De vervreemding tussen burger en politiek komt ook daar voor, onafhankelijk van het kiesstelsel. In Amerika loopt de Tea Party storm tegen Washington; in Frankrijk is de nieuwe president nog sneller afgebladderd dan zijn voorganger; in Groot-Brittannië tellen de verliezers niet mee; in Italië is na jaren illusiepolitiek van Berlusconi het publieke cynisme totaal. Daar steekt Nederland gunstig bij af.

Nergens anders kunnen nieuwe partijen zo makkelijk hun opwachting maken. De LPF kwam onmiddellijk in de regering en de PVV kon een rechtse minderheidsregering gedogen. Over islam, immigratie, integratie en Europa wordt in geen land zo onbevangen (en bot) gediscussieerd als in Nederland. En je kunt ook niet zeggen dat onze politici hun oren niet laten hangen naar de publieke opinie. In Nederland is politiek talkshowmuziek en elke tweet wordt door De Hond meteen op zijn effect onderzocht. Ook hoogopgeleiden gaan daar deemoedig in mee.

Fortuynrevolte
Maar de Haagse politiek blaft voor De Hond nog niet hard genoeg. Wat de volkswil is, weet hij evenmin, want die bestaat uit vele stemmen. Een kenmerk van democratie is dat je als zelfstandig denkend individu door anderen wordt overstemd, zodat 'meer democratie' op een gegeven moment het laatste is waarop je zit te wachten. Voor zover er iets duidelijk was uit de Fortuynrevolte, was dat een roep om leiderschap, zoals de kiezers bij de laatste verkiezingen de VVD en de PvdA bijna ten einde raad opriepen om op te houden met alle onzin en gewoon te gaan regeren. Wat door Rutte en Samsom volkomen ten onrechte is uitgelegd als mandaat van de kiezers om te doen wat ze invalt.

Een grotere fout konden ze niet maken. Maar met ons electoraal bestel is niks mis, want als het kabinet-Rutte mislukt, zullen er weer verkiezingen volgen. Dat is nog steeds de beste 'controleknop'. Volgen we de raad van De Hond op, dan spreken de burgers tussentijds en vrijblijvend hun afkeuring uit, gaat de waan van de dag nog meer overheersen en wordt er helemaal niet meer geregeerd. In 1982, toen het ook slecht ging, maakte het Akkoord van Wassenaar een consistent meerjarenbeleid mogelijk dat vertrouwen schiep. Anders dan toen sluit de politiek nu het ene akkoord na het andere en is er voor de kiezers geen touw meer aan vast te knopen.

Dat ligt niet aan het politiek bestel, dat teruggaat tot 1848 en talloze stormen heeft overleefd. De verwarring ligt aan de huidige generatie politici, die onervaren is en gevoelig voor modegrillen. Nodig zijn politici die weten waarvoor zij staan, tegen de publieke opinie durven in te gaan en daar later bij echte verkiezingen de credits voor krijgen. Al het andere is ruis.

Dirk-Jan van Baar is historicus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden