Reportage

'Politiek autonoom' mag niet in Turks Koerdistan

De strijd tussen de Koerdische PKK en het Turkse leger eist over en weer levens. In de door Ankara uitgeroepen 'veiligheidszone' ligt Silvan. Het voert stug een pro-Koerdisch beleid.

Inwoners van Silvan bij een winkel die uitbrandde toen leger en politie er in augustus de orde kwamen herstellen na betogingen. Beeld Cigdem Yuksel

Kogelgaten in de muren van huizen. Uitgebrande winkels. Verkoolde auto's. Gaten in het wegdek, daar waar het leger explosieven tot ontploffing bracht. De sporen zijn vers en onmiskenbaar: het is oorlog in het zuidoosten van Turkije.


Duidelijk is ook met wie de Turkse strijdkrachten in gevecht zijn. De namen van de tegenstander zijn als graffiti gekalkt op de muren in Tekel en omliggende straatjes, een uitgewoonde gribuswijk vol zwerfvuil in de Koerdische stad Silvan.


'PKK', staat overal in rode en zwarte druipletters - de militante Koerdische beweging. Of 'YDG' - de jongerenafdeling van de PKK. 'Apo' - het koosnaampje van PKK-leider Abdullah Öcalan. 'Apocular': fan van Apo.

Er kan geen twijfel bestaan over de loyaliteit van de jonge mannen die zich buiten hebben verzameld rond een tafeltje met een dama-spel (een soort dammen), schuin tegenover poolhal Ninova Bilardo Salonu. Het zijn hún leuzen, hier op de groezelige gevels. 'Ons probleem is Erdogan', zegt een van hen, verwijzend naar de Turkse president. 'Zonder hem zou het leven goed zijn.'

Namen geven ze niet. Te riskant, nu de strijd tussen de PKK en de Turkse staat weer is opgelaaid en het leger de druk op de Koerdische dorpen en steden heeft opgevoerd. Nergens was de spanning de afgelopen weken zo groot als in Silvan en het nabij gelegen Lice. Jonge PKK-sympathisanten wierpen er barricaden op en raakten in gevecht met speciale legereenheden.

Op tientallen plaatsen in het zuidoosten - ook in Silvan en de Koerdische hoofdstad Diyarbakir - heeft de PKK militaire patrouilles aangevallen en legervoertuigen opgeblazen met bermbommen. Zaterdag stond de teller al op ruim honderd omgekomen militairen. De strijdkrachten op hun beurt leveren hun aanzienlijke aandeel in de geweldsspiraal - aantal PKK-doden onbekend.

Silvan, Lice en andere districten zijn door de regering uitgeroepen tot speciale veiligheidszone. Het leger heeft er ruime bevoegdheden, zo nodig geldt er een avondklok en pottenkijkers zijn niet erg welkom.

Een vredesdemonstratie in Istanbul, deze zomer. Rechts een foto van de gevangen Koerdische leider Abdullah Öcalan. Beeld afp

Maar op de snelweg tussen Diyarbakir en Silvan houdt niemand ons tegen, het leger in Silvan blijft vandaag in de kazerne en de deur van het gemeentehuis staat open. Op de eerste etage van het vrijwel verlaten gebouw geven Zuhal Tekiner (35), de kersverse co-burgemeester, en Hadi Kolakan (34), de advocaat van haar voorganger, uitleg over de gebeurtenissen sinds 14 augustus.

Die dag, vertelt Tekiner, ging de jeugd van de Tekelbuurt de straat op uit woede over Erdogan en diens campagne tegen de PKK. Ogenblikkelijk grepen leger en politie in. 'De wijk werd omsingeld', zegt ze. 'Toen begon het schieten. Sluipschutters werden ingezet. Er vielen gewonden. Ik en andere gemeentebestuurders gingen erheen om de burgers te beschermen.'

Het geweld luwde. Vijf dagen van wanhopige bemiddeling volgden, ook met de regering in Ankara. 'Onze oproep was: laat dit alsjeblieft stoppen, anders vallen er doden.'

Tevergeefs. Veertig tanks en pantserwagens trokken de wijk in, met volop geschut en heel veel traangas. De operatie was intensiever dan die van vijf dagen eerder. 'Het was als een aardbeving.' De bevolking van Silvan bleef volgens haar de hele nacht op. 'De mensen hingen uit de ramen en sloegen op potten en pannen.'

(Tekst gaat verder onder foto)

'PKK-aanval:16 doden'

Turkse gevechtsjagers hebben maandag stellingen van de Koerdische PKK bestookt als vergelding voor een aanval waarbij zestien Turkse militairen omkwamen. Volgens een militaire woordvoerder bombardeerden de toestellen in het noorden van Irak 23 doelen.

PKK-strijders vielen zondag een konvooi aan bij het dorp Daglica, in de provincie Hakkari aan de Turkse kant van de grens. Zij doodden volgens de PKK 31 militairen, volgens de legerleiding waren het er zestien. Het was de bloedigste aanval sinds het bestand tussen Ankara en de PKK in juli bezweek. Het lijkt er steeds meer op dat het bestand uit 2012 definitief voorbij is. Het moest een einde maken aan tientallen jaren van strijd die aan zeker veertigduizend mensen het leven heeft gekost. President Erdogan verzekerde maandag dat zijn land de strijd tegen de PKK met verdubbelde kracht zal voortzetten. Volgens hem zijn er sinds juli tweeduizend PKK-strijders gedood.

Graffiti in Silvan: vrijheid voor Apo (Abdullah Öcalan) nu. Beeld Cigdem Yuksel

Teruggeschoten

De strijdkrachten in Silvan zijn niet benaderbaar voor commentaar. Dit is daarom het relaas van één kant. Vooral de verhalen van de jongens op straat zijn behoorlijk wild. Ze hebben het over een door soldaten onthoofde tiener (klopt niet) en ze ontkennen ten stelligste dat er door betogers is geschoten.

Burgemeester Tekiner is meer gebalanceerd. 'De Koerden pakten hun wapens en schoten terug', zegt ze. 'Ze moesten zich verdedigen.' Ook geeft ze toe dat PKK-strijders in de wijk actief waren. 'Waarschijnlijk wel. Een stuk of vijftien, heb ik gehoord.'

De tweede legeractie was voor het gemeentebestuur van Silvan, in handen van de pro-Koerdische partij HDP, aanleiding de 'politieke autonomie' uit te roepen. Diverse Koerdische steden deden hetzelfde. De provocatieve stap lokte een golf van arrestaties uit onder Koerdische gemeentebestuurders.

Ook Yüksel Bodakci, de vrouwelijke co-burgemeester van Silvan, werd opgepakt en overgebracht naar de gevangenis in Ankara; advocaat Kolakan heeft haar nog niet heeft kunnen bezoeken. Andere gemeentebestuurders zijn ondergedoken.

Basisdemocratie

De arrestaties zijn waarschijnlijk net zo symbolisch als het delict, het uitroepen van de politieke autonomie. Het is een begrip uit de ideologische koker van PKK-leider Öcalan, dat inmiddels in het hele Koerdische zuidoosten wortel heeft geschoten: een soort basisdemocratie, een piramidevormig systeem van lokale raden. Ook het beginsel dat alle leidende posities (zoals het burgemeestersambt) in duo-vorm door een man en een vrouw worden uitgeoefend, hoort ertoe.

'Autonomie betekent dat wij als Koerden onze eigen taal en cultuur regelen', zegt Tekiner. 'De regering wil onze levens helemaal controleren. Dat kunnen we niet accepteren.'

Wat de nu verboden 'politieke autonomie' in bestuurlijke zin precies inhoudt, dat wordt ook na lang doorzagen niet duidelijk. 'Nee, het betekent niet dat we de onafhankelijkheid uitroepen', zegt ze. 'We blijven onderdeel van de Turkse staat. En Ankara blijft gewoon onze salarissen uitbetalen.' Wel worden de salarissen herverdeeld onder de ambtenaren: de laagstbetaalden krijgen iets meer. Maar ook dat systeem bestaat hier al zeker twee jaar.

Bodakci, tot dan gemeenteraadslid, werd door de gehate regering in Ankara tot burgemeester benoemd na de arrestatie van haar voorgangster. Toch is ook zij volbloed HDP-lid. De speciale veiligheidszone noemt ze een opzetje 'om ons te vermoorden en te bombarderen'. En het beginsel van politieke autonomie steunt ze onverkort. Is ze niet bang om net als haar voorgangster opgepakt te worden?

'Dat zou heel goed kunnen. Maar dat risico neem ik. Ze zullen me moeten nemen zoals ik ben.'

Beeld de Volkskrant
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden