Analyse

'Politiegeweld neemt niet toe'

Dat justitie vijf agenten verdenkt wegens de dood van een arrestant is uniek. Een schokkende zaak, zegt de minister. Toch blijft de vraag: was er sprake van onrechtmatig handelen?

null Beeld ANP
Beeld ANP

Nooit eerder wees het Openbaar Ministerie vijf agenten aan als verdachte van de dood van een arrestant. De Arubaan Mitch Henriquez is door zuurstofgebrek overleden. Dat is te wijten aan hardhandig politieoptreden tijdens zijn arrestatie, zei hoofdofficier Kitty Nooy woensdag op een persconferentie. Minister Van der Steur van Justitie noemt die conclusie schokkend. De korpschef van de Nationale Politie, Gerard Bouman, gebruikte hetzelfde woord. 'De onderste steen moet boven.'

Zelden kwam de rijksrecherche zo snel met onderzoeksresultaten naar een doodsoorzaak. Aanhoudende rellen in Den Haag, waar Henriquez zaterdagavond op een festival werd gearresteerd, weerspiegelen het ongenoegen over de leugen dat de overleden arrestant in het politiebusje 'onwel' was geworden, zoals in eerste instantie door het Openbaar Ministerie werd gemeld. Filmpjes van festivalgangers toonden direct het ongelijk aan van die bewering. Een aangeslagen burgemeester Van Aartsen riep zijn burgers gisteren op tot kalmte, de vijf agenten zijn op non-actief gesteld.

Leden van de Mobiele Eenheid grijpen in tijdens een demonstratie bij het politiebureau Heemstraat in Den Haag naar aanleiding van de dood van de Arubaan Mitch Henriquez. Beeld ANP
Leden van de Mobiele Eenheid grijpen in tijdens een demonstratie bij het politiebureau Heemstraat in Den Haag naar aanleiding van de dood van de Arubaan Mitch Henriquez.Beeld ANP

Bevoegd tot het gebruiken van geweld

Toch is het nog de vraag of de politie onrechtmatig heeft gehandeld, zegt politiewetenschapper Jaap Timmer. Want 'vergeet niet': agenten zijn bevoegd om geweld te gebruiken. Ze mogen er niet zomaar op los slaan of wild in het rond schieten; hun geweld moet zich verhouden tot het gepleegde feit. Op een fietsendief richt je geen pistool, een gewapende bankovervaller verzoek je niet vriendelijk of die alsjeblieft zijn identiteitsbewijs wil tonen.

Agenten leren dat ze het minst ingrijpende middel eerst moeten gebruiken; liever een vuistslag dan de wapenstok en geen wapen trekken als je het probleem kunt oplossen met pepperspray.

'Als het klopt dat Henriquez op een festivalterrein te midden van duizenden mensen riep dat hij een vuurwapen bij zich had, moet je als politie iets doen', zegt Timmer. Dan is een arrestatie een logisch gevolg. Onderzoek moet uitwijzen of daarbij fouten zijn gemaakt. De regels schrijven voor dat een arrestant die verzet biedt, tegen een wand of tegen de grond moet worden klemgezet totdat hij is geboeid. Als iemand schopt, dan pak je zijn benen vast. Als iemand slaat, dan pak je zijn armen. Als iemand zich opricht, 'probeer je controle te krijgen over schouders, hoofd en nek'.

Een nekklem is echter nooit aan te bevelen, zegt de politiewetenschapper, omdat daarbij de kans op blijvend letsel of verwurging ontstaat. Volgens de Nederlandse politierichtlijnen is het middel niettemin geoorloofd als iemand zich tegen zijn arrestatie verzet. De advocaten van de verdachte agenten zouden zich hierop kunnen beroepen als tot vervolging wordt overgegaan. De vraag blijft daarbij of het proportioneel was om een man met zoveel agenten zo lang klem te houden.

Zeldzaam

De dood van een arrestant na politiegeweld is een zeldzaamheid. Otto Adang, docent Openbare orde en Gevaarbeheersing aan de Politieacademie, kan zich slechts één eerder voorval herinneren: de dood van kraker Hans Kok, in 1985, in een Amsterdamse politiecel. 'Er zullen ongetwijfeld meer gevallen zijn, maar het blijft uitzonderlijk. Het neemt niet toe en is zeker niet structureel.'

Als er doden vallen na politiegeweld is dat doorgaans na vuurwapengebruik. Door politiekogels komen jaarlijks gemiddeld drie personen om het leven, en dat gemiddelde is al veertig jaar stabiel. Politiegeweld tegen burgers wordt pas sinds kort geregistreerd, maar er is volgens Timmer geen indicatie van een stijging. De beschuldiging dat racisme een rol speelde bij Henriquez' arrestatie ligt, gezien de protocollen die gelden voor een aanhouding, niet voor de hand.

Felle kritiek was evenwel te verwachten. In een tijd waarin ieder politieoptreden wordt gefilmd, moet het optreden van agenten te begrijpen zijn. Beter was het als de agenten direct, in eerste instantie, als verdachten waren aangemerkt, zegt Timmer. 'Door de uniciteit van dit sterfgeval en door de filmende omstanders kon commotie niet uitblijven.' Dat wil niet zeggen dat vroeger, voor het tijdperk van de smartphone, dode arrestanten schering en inslag waren: 'Ook toen werd bij een niet-natuurlijke dood sectie verricht en een rechercheonderzoek ingesteld.'

null Beeld ANP
Beeld ANP

Racisme

Franc Weerwind, voorzitter van het Nationaal Instituut Nederlands slavernijverleden en erfenis, bij de herdenking slavernijverleden in Amsterdam: 'Ondanks het diepgaande onderzoek dat is aangekondigd, maak ik me zorgen.'

Korpschef Nationale Politie, Gerard Bouman: 'De politie zal alle medewerking verlenen aan het onderzoek door het Openbaar Ministerie naar wat zich heeft afgespeeld. De onderste steen moet boven.'

Burgemeester Jozias van Aartsen: 'Onze rechtsstaat werkt. Racisme bestaat niet binnen het Haagse korps en ook niet binnen de Nederlandse politie.'

Haagse politiechef Paul van Musscher over de agenten: 'Ze zijn zeer aangeslagen. Ik zit hier ook als hun werkgever. Er was weliswaar een gegronde reden om de verdachte aan te houden. Echter, het onder controle brengen kende vervolgens een fatale afloop.'

Minister van Veiligheid en Justitie, Ard van der Steur: 'Schokkend nieuws. Het onderzoek moet onafhankelijk en zeer zorgvuldig gebeuren. Enige vorm van racisme in een overheidsorganisatie is absoluut niet toelaatbaar.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden