AchtergrondLeiden

Politiedossiers uit 1940 overtikken – voor de lol: ‘Als ik met pensioen was, zou ik het wel weten’

In hoog tempo digitaliseren vrijwilligers vanuit huis archieven, beschrijven ze oude foto’s en ontginnen ze sterrenstelsels. En ook rapporten van de Leidse politie in 1940-1945. ‘In 1940 was Leiden behoorlijk kneuterig.’ 

Voormalig Bureau van Politie, Zonneveldstraat Leiden.Beeld Jan Holvast / Erfgoed Leiden en Omstreken

Kachelbrandjes waarvoor de brandweer niet eens ‘de motorspuit in dienst hoeft te stellen’, kinderen die ‘ongelukkig ten val zijn gekomen’, dronken lieden die ‘ter ontnuchtering’ een nachtje in de cel moeten slapen: als Judith Westenbrink (47) een verloren uurtje heeft, duikt ze in de oorlogsarchieven van de politie in Leiden, de stad waar ze woont.

Westenbrink is een van vijftig vrijwilligers die helpen met het digitaliseren van de handgeschreven dag- en nachtrapporten en processen-verbaal van de Leidse politie. ‘Er spreekt een enorme kneuterigheid uit die verslagen’, concludeert ze na het ontcijferen en overtypen van enkele tientallen dossiers, ‘maar in de eerste helft van 1940 is het natuurlijk ook nog geen oorlog.’

Geregeld wordt de hulp van het grote publiek gevraagd om grote hoeveelheden historische informatie te ontsluiten. Dat kan gewoon thuis, achter de eigen computer – een nuttige en leuke tijdsbesteding, en nog ‘coronaproof’ ook. Het Gelders Archief kreeg hulp bij het digitaliseren van huwelijksakten uit 1923-1942 (190.720 scans, 385 deelnemers). Zo’n 160 Ajax-fans zijn halverwege het beschrijven van 89.367 foto’s van huisfotograaf Louis van de Vuurst. Onder andere de Utrechtse, Haagse en Friese bevolkingsregisters worden door vrijwilligers toegankelijk gemaakt.

People powered research

Maar je kunt ook helpen zeeleguanen te tellen die met drones zijn gefotografeerd op de Galapagoseilanden. Of sterrenkundigen helpen met het analyseren van superlichtgevende supernova’s, sterrenexplosies (zie inzet). 

Dat ‘crowdsourcing’ of ‘people-powered research’ een populair tijdverdrijf is, blijkt wel met ‘Dossier 071’ – het nummer verwijst naar het kengetal van Leiden. Half oktober vroeg cultuurhistorisch centrum Erfgoed Leiden en Omstreken hulp bij de politiedossiers uit de oorlogsjaren. Veel sneller dan verwacht, in amper twee weken tijd, hebben vijftig vrijwilligers heel 1940 gedigitaliseerd, zo’n 900 dossiers.

De Duitse bezetting sluipt in de loop van dat jaar wel degelijk de politieverslagen in. Zoals in juli 1940. Een Duitse soldaat pakte de fiets van een 15-jarig meisje af met de woorden ‘Een Duitsch soldaat vraagt niet, doch neemt’. De Duitse autoriteiten werden op de hoogte gesteld en de fiets werd teruggegeven met de mededeling dat ‘het een grapje was’.

Nachtrapport van de politie van Leiden, in de nacht van zaterdag 24 op 25 augustus 1940.Beeld Erfgoed Leiden en Omstreken

Judith Westenbrink las over mensen die onderdak vragen op het politiebureau, omdat ze niet voor het ingaan van de nachtklok thuis konden zijn. Een NSDAP’er kreeg een reprimande omdat hij bij iemand een goudsbloem uit het knoopsgat had getrokken, een symbool van oranjegezindheid. ‘En een paar keer wordt een patrouillewagen erop uitgestuurd omdat iemand lichtsignalen boven de stad heeft gezien. En vanaf mei raakt de politie gefixeerd op de verduistering van huizen en gebouwen.’

Oranje boven

Vrijwilliger Michiel de Jonge (52) heeft inmiddels een stuk of zestig uur in het politiearchief gestoken – goed voor zo’n dertig bladen. Hij deed een ontdekking met een haakje naar hemzelf. ‘Ergens in 1940 werd de politie gebeld om een dronken man uit de kroeg te halen. Hij zong steeds ‘oranje boven’, waarschijnlijk om de aanwezige Duitse soldaten te irriteren. Ik ben zijn naam gaan opzoeken, en hij bleek op een adres te wonen waar ik later óók 21 jaar heb gewoond.’

De Jonge, logistiek- en inkoopmanager van een offshorebedrijf, had nog nooit archiefwerk gedaan. Hij wist niet wat hij ervan moest verwachten, maar hij beleeft er veel lol aan. Het ene handschrift is lastiger te lezen dan het andere. Als iets onduidelijk is, noteer je een apenstaartje. ‘Maar dankzij het personenregister van de gemeente en het krantenarchief kom ik een heel eind.’  

Hij woont aan het Pieterskerkhof, in het oude deel van Leiden. ‘Daarom ben ik sowieso geïnteresseerd in wat zich hier heeft afgespeeld, van de Pilgrim Fathers tot nu.’ Net als Judith Westenbrink ontdekte hij in 1940 een ‘doodgewoon provinciestadje’. ‘Een brandje, jongens die door het ijs zakken, een tram uit de rails. Naarmate het jaar vordert, is de oorlog duidelijker aanwezig. In de dossiers vanaf 1941 zal dat nog wel duidelijker worden.’

Een onbekende politieagent uit Leiden poseert, 1943.Beeld Erfgoed Leiden en Omstreken

Westenbrink is naast de verhalen zelf vooral gegrepen door het taalgebruik in de dag- en nachtrapporten. ‘Ook als de bezetting begint, blijft de politie zich bedienen van ambtelijke zinnetjes en protocol. Dat vind ik interessant, want zelf werk ik als medewerker verslag en redactie in de Tweede Kamer.’

Wildcamera’s op de Veluwe

Voor haar is Dossier 071 niet het eerste crowdsourcingproject waar ze aan meedoet, en vast ook niet het laatste. ‘Als ik met pensioen was, zou ik het wel weten.’ Eerder werkte ze mee aan het indexeren van de Amsterdamse doodsoorzakenregisters tussen 1854 en 1940. ‘En ik heb foto’s beschreven van wildcamera’s op de Veluwe. Heel leuk, al krijg je soms ook beelden van een bewegend grassprietje voorgeschoteld.’

Michiel de Jonge is helemaal gegrepen door het archiefwerk. ‘Het ontspant me zeker. Ik werk vanwege corona uit huis, en ga elke ochtend eerst drie kwartier door Leiden wandelen. Ik kom in de politiedossiers steegjes en straten tegen waarvan ik nog nooit had gehoord. Zo ben ik laatst speciaal naar de Klimmende Leeuwsteeg gewandeld.’

Zelf meedoen: van zeeleguanen tellen tot ansichtkaarten rubriceren

Iedereen kan archieven online toegankelijk maken, is het motto van www.velehanden.nl. Hier zijn verschillende lopende projecten te vinden, van de passagierslijsten van de Holland Amerika Lijn (1900-1960) tot 40.000 pagina’s Nederlandstalige kronieken uit 1500-1850.

Op www.hetvolk.org (een vertaling van The Crowd, vanwege crowdsourcing) staan onder andere de Leidse politiedossiers (ook te vinden via dossier071.nl). Verder wordt het volk om hulp gevraagd om bijschriften te maken bij 70.000 foto’s, dia’s, negatieven en prentbriefkaarten van het Zuiderzeemuseum in Enkhuizen.

Wereldwijd zijn een miljoen vrijwilligers actief via het platform Zooniverse.org. Van zeeleguanen tellen die met drones zijn gefotografeerd op de Galapagoseilanden tot het analyseren van superlichtgevende supernova’s (sterrenexplosies).

Binnenkomen van de voorhoede van de Canadese formaties op de Kort Rapenburg in Leiden, mei 1945.Beeld Herman Kleibrink / Erfgoed Leiden en Omstreken
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden