Politici, vraag 1 juni expliciet om vertrouwen

Zie de Grondwet als een bestendiging van Europa's grote sprong voorwaarts, betoogt Wim van den Doel. Politici, wees kwetsbaar, vertel dat Europa niet meer is weg te stemmen, zegt Thom de Graaf....

JWat is er toch mis met Nederland dat het binnenkort zowel de risee als het enfant terrible van Europa dreigt te worden? Menig opinieleider heeft de afgelopen weken zijn uiterste best gedaan om de Europese Grondwet af te schilderen als een supranationaal monster dat de soevereiniteit van de Nederlandse staat totaal zou uitkleden en van ons arme landje een speelbal zou maken in de handen van de Chiracs en Schröders van deze wereld en van de eurocraten in de krochten van de veel te grote kantoorkolossen in Brussel.

Ook zijn er verlichte geesten die juist beweren dat deze Grondwet alleen maar een verzameling bestaande verdragen met een nietje erdoorheen is, dus eigenlijk een sophisticated vorm van bedrog.

Kortom, er wordt nogal wat uit de kast getrokken om de Nederlandse kiezer te verleiden om op 1 juni gewoon nee te zeggen. Daar is op zichzelf niet veel op tegen. Aan een succesvol referendum behoort nu eenmaal een stevig debat tussen voor-en tegenstanders vooraf te gaan. Het probleem is alleen dat er bij een negatieve uitslag op 1 juni eigenlijk geen winnaars zijn.

Wat zal er gebeuren als niet een groot land als Frankrijk maar de kleine noordelijke lidstaat Nederland laat weten niet tot ratificatie van het verdrag te kunnen overgaan? Zou het einde van de Europese integratie nabij zijn als een kleine meerderheid van een naar de stembus getogen minderheid van Nederlandse kiezers een veto uitspreekt? Ik vermoed van niet.

Meer voor de hand liggend is dat de ratificatie in de andere 24 landen gewoon doorgaat en dat gezocht wordt naar een manier om Nederland aansluiting te laten houden. Heronderhandelen zou onlogisch zijn, zowel uit het gezichtspunt van de andere 24 landen (die hebben immers allemaal veren moeten laten) als voor de Nederlandse regering (die immers niet weet wat de nee-stemmers wel tevreden zou stemmen). De ultieme consequentie kan zijn dat Nederland uit de Europese Unie moet treden. De gevolgen zouden vrij dramatisch zijn. Dat argument kan natuurlijk reden vormen voor een heroverweging, al dan niet in een nieuw referendum. Of zou het parlement, door schade en schande wijs geworden, de beslissing dan aan zichzelf houden?

Hoe het ook zij, de kans is groot dat een nee op 1 juni weinig meer betekent dan een 'nu nog even niet', dat Nederland uiteindelijk geen echte keuze heeft en dat het resultaat vooral gezichtsverlies en Europese ergernis is.

Ik ben overtuigd voorstander van het (liefst beslissend) referendum als een correctie op door regering en parlement voorgenomen besluiten. Maar dan alleen als kiezers dat zelf willen en moeite doen om een volksuitspraak uit te lokken. Dat is heel iets anders dan een raadpleging die uit de lucht komt vallen omdat Haagse krachten menen dat het tijd wordt eens te schuilen achter de brede rug van het electoraat. De initiatiefnemers van GroenLinks, PvdA en D66 kon nog enige consistentie worden toegedicht. Zij hadden immers eerder met lede ogen moeten aanzien dat de Tijdelijke Referendumwet niet werd verlengd.

Bizar was dat de VVD-fractie, tot dan erkend rabiaat tegenstander van alles wat naar directe kiezersdemocratie riekt, steun gaf aan dit referendum. Waarom wel over de Europese Grondwet en niet, bijvoorbeeld, over wijzigingen van de Nederlandse Grondwet, of over structuurwetgeving in gezondheidszorg of sociale zekerheid, die de belangen van burgers minstens zo ingrijpend beïnvloeden? Als de bevolking niet zelf mag bepalen waarover zij zich uitspreekt, is het referendum een instrument van politieke willekeur van regenten.

Er is een hoogst ontregelende situatie ontstaan, waarin een nooduitgang lijkt te ontbreken. De tovenaarsleerlingen die dit referendum aan de bevolking hebben opgedrongen, hebben zich onvoldoende gerealiseerd dat het grondwettelijk verdrag zich moeizaam leent voor een digitale vraagstelling. Waar ben je precies tegen als je tegen stemt? Ben je dan voor het nu geldende Verdrag van Nice? Iedereen had kunnen weten dat niet de tekst van het verdrag, hoe knap ook samengevat, bepalend zou worden in de campagne, maar sentiment. Onvrede over de uitbreiding met al die Oost-Europese landen die de gemiddelde Nederlander nauwelijks kent, ongeluk over de euro, ongemak over het hervormingsbeleid van dit kabinet. Misschien ook wel de dieper liggende emoties van een grote bevolkingsgroep over de politieke elite en ons onvermogen vertrouwen te herstellen in de democratische structuren. Allemaal redenen om eens flink uit te halen op 1 juni en nog tamelijk vrijblijvend ook.

Wie zich bij gewone verkiezingen niet aangesproken voelt door het SP-negativisme van 'Stem Tegen', kan zich nu voor een keer laten gaan. Dat dit op grote schaal lijkt te gebeuren, zegt ook iets over het gezag van de politieke leiders, die zich met uitzondering van Marijnissen en Rouvoet allemaal voor het verdrag hebben uitgesproken. Beelden van eenzaam folderende fractievoorzitters, amechtig op zoek naar kiezers, maken dat gezag niet groter.

In de laatste dagen voor 1 juni kan een beetje politieke moed geen kwaad. Gezamenlijk zouden de politieke leiders van de grote partijen de kiezers duidelijk moeten maken dat ja zeggen nog geen ja tegen Europese megalomanie betekent, maar wel ja tegen de maximale Nederlandse voordelen van een onvermijdelijke schaalvergroting. Europa is niet meer weg te denken en dus ook niet weg te stemmen. De werkelijke crisis bij een afwijzing op 1 juni is niet de Europese deconfiture maar de breuk tussen Nederlandse kiezers en een politieke klasse waarin zij het geloof verliezen. Dat kan alleen worden voorkomen als de pro-campagne minder vrijblijvend wordt. Balkenende, Bos en Van Aartsen hebben voor eens een gezamenlijk belang. Het wordt tijd dat zij zich kwetsbaar opstellen.

Wie ja vraagt, vraagt eigenlijk om vertrouwen en moet dat dan ook expliciet durven zeggen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden