Opinie

Politici, neem een voorbeeld aan de moed van Franciscus

Paus Franciscus is moediger dan menig politicus, schrijft Thomas von der Dunk. 'Zijn scherpe stellingname inzake de groeiende sociale ongelijkheid valt te prijzen. En van even grote morele moed getuigt zijn opkomen voor vluchtelingen.'

Paus Franciscus bezoekt in november 2015 een vluchtelingenkamp in Bangui, de hoofdstad van de Centraal-Afrikaanse Republiek.Beeld afp

Wie wil er eigenlijk niét met de paus op de foto? Na een halve eeuw wachten hadden de Castro's van Cuba al eerder 'ja' gezegd. Na bijna duizend jaar geaarzeld te hebben, heeft de patriarch van Moskou dat nu inmiddels ook. Dat wil, waar eerdere pogingen in moedertje Rusland zelf tot een unieke coalitie van nationalistische macho's en krijsende oude vrouwtjes leidde, wat zeggen. En de Noordierse papenvreter Ian Paisley, wiens grieven tegen de Kerk van Rome bijna half zo oud waren, en dienovereenkomstig Johannes Paulus de tweede nog in 1988 in het Europese Parlement als de Antichrist onthaalde, is dood.

Wie onder de levenden wèl de verdenking op zich geladen heeft niet graag met de paus op de foto te willen, is ons aller aartsbisschop Eijk. Op suggesties voor een pausbezoek aan Nederland houdt hij ijzig de boot af. Franciscus heeft namelijk alles wat hij niet heeft, om te beginnen charisma gekoppeld aan een basaal gevoel van medemenselijkheid.

Mocht er over een jaar of wat een boek verschijnen over de eigen bijdrage van het episcopaat aan een halve eeuw neergang van de Katholieke Kerk in Nederland sinds de dagen van kardinaal De Jong, dan heb ik alvast een suggestie voor de titel: 'Van opperherder tot opperhork'.

Kleingeestig

Waar de paus katholieke ambtsdragers regelmatig publiekelijk geselt en tot zelfkritiek oproept, reageert het Utrechtse aartsbisdom op elke kritiek uit eigen gelederen kleingeestig. Woordvoerder Hans Zuijdwijk een maand geleden na het ontslag van de hoofdredacteur van het plaatselijke parochieblad die het gewaagd had enige kanttekeningen te plaatsen bij het beleid van het Nederlandse filiaal van de Moederkerk: 'Die kritische toon is niet meer van deze tijd.'

O nee? Volgt men aan de Utrechtse Maliebaan de gang van zaken in Rome nog een beetje? De opperherder op de stoel van Petrus slaat vanaf zijn optreden zelf een zeer kritische toon aan. Om die reden is Franciscus, vergeleken bij vorige pausen, een verademing. We hoeven alleen maar te denken aan de seksschandalen, waar zijn beide voorgangers met een te wijde boog omheen liepen. De broer van Benedictus de zestiende was zelfs dertig jaar lang leider van het Regensburger knapenkoor, waarover recent nog een en ander bekend is geworden, en waarbij ook de Eijken de nodige wegkijkboter op hun hoofd hebben.

Niet dat nu in het Vaticaan het Paradijs van de Verlichting is aangebroken. Zo is de officiële kerkleer inzake het huwelijk niet op zijn kop gezet. Dat valt, gezien de heilige status van die leer in Rome, ook niet te verwachten. Maar Franciscus slaat in elk geval tegen hokkers en homo's een andere toon aan, en c'est le ton qui fait la musique. Voor letterknechterig calvinistisch Nederland met z'n Fortuyneske ik-zeg-wat-ik-denk-en-zo-is-het-geloof is dat vaak moeilijk te bevatten, maar voorbij Zundert en Zevenaar werkt de wereld nu eenmaal zo.

Wapenfeiten

Bij de Kerk functioneert de leer zo'n beetje als de even heilige grondwet in Amerika, zoals we dezer dagen weer bij de ruzies rond de opvolging van opperrechter Antonin Scalia kunnen zien: de oertekst is onaantastbaar, maar je kunt hem amenderen zodat de praktijk toch wat bij de tijd kan worden gebracht.

Dat is typisch voor de denkwijze van het Ancien Régime vóór de Franse Revolutie: je begint nooit bij nul door de zaken later nog eens fundamenteel opnieuw te overdenken, je bouwt eeuwig aan het al bestaande voort, als aan een middeleeuwse kathedraal, die ook uit oneindig knip-en-plakwerk bestaat. Ja, het ziet er soms niet uit, maar het gaat dan wel weer een aantal jaartjes mee.

Franciscus kan al op een aantal wapenfeiten bogen: naast die energieke aanpak van misstanden - van financiële to seksuele - bínnen de Kerk ook zijn vredeswerk in Cuba en Colombia. In de omgang met andere wereldgodsdiensten stelt hij zich bovendien tactvoller op dan Benedictus, en in zijn (anders dan door veel orthodoxe protestanten met hun Uitverkoren-Volk-gedachte) niet verblind partij kiezen voor Israël, volgt hij een bij het oude Romeinse anti-etnische universalisme passende lijn.

Bij de vredelievendheid van andere religieuze leiders kunnen ook vandaag immers nog de nodige vraagtekens worden gezet. Niet alleen bij die van sjiietische ayatollahs in Iran, maar ook bij die van die Moskouse patriarch Kyrill de eerste die Franciscus deze week op Cuba in de armen sloot. Toen Poetin begon met Syrië te bombarderen, sprak Kyrill al van 'een heilige oorlog'. Dat wapens gezegend worden, is in pauselijke kring gelukkig al even verleden tijd.

Oorvijg

Ook Franciscus' scherpe stellingname inzake de groeiende sociale ongelijkheid valt te prijzen. In één adem worden decadente rijkdom en navrante armoede in hun samenhang gehekeld, iets wat bij westerse doorsneepolitici meestal leidt tot VVD-achtig gemompel over 'geld dat toch eerst verdiend moet worden'.

Van even grote morele moed getuigt zijn opkomen voor vluchtelingen: tegen het door de PVV uitgebuite angstcomplex dat juist in de gewezen katholieke bolwerken in het zuiden van Nederland het weligst tiert. Hoe symbolisch-paradoxaal dat uitgerekend Oudenbosch - gedomineerd door een kopie van de Sint-Pieter die ooit de lokale hondentrouw aan de Wereldkerk moest verkondigen - zich recent als brandpunt van vreemdelingenhaat presenteerde!

Wat dergelijke mondiale problemen betreft, is er met veel rechtse verdedigers van de 'joods-christelijke' westerse cultuur iets opmerkelijks aan de hand. Zij geven tegenover de islam graag hoog op van de menselijkheid en barmhartigheid van het christendom, maar zodra het concreet wordt, en er een paar offers van hen worden verlangd, geven zij vaak niet thuis. De laatste oorvijg die Franciscus deswegen terecht heeft uitgedeeld, trof deze week nog Donald Trump.

Thomas von der Dunk is cultuurhistoricus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden