ANALYSE

Politici morrelen aan macht Centraal Planbureau

Het Centraal Planbureau heeft vandaag de economische voorspellingen tot 2021 gepresenteerd. Maar het is de vraag of het CPB nog verkiezingsprogramma's mag doorrekenen. De kritiek neemt toe.

Een medewerker van het Centraal Planbureau op het kantoor in Den Haag. Beeld Nederlandse Freelancers

Na dertig jaar waarin het Centraal Planbureau uitgroeide tot de alom gerespecteerde 'scheidsrechter' in verkiezingscampagnes en kabinetsformaties, staat het gezag van de economische voorspellers op de helling. Een snelgroeiend aantal politieke partijen overweegt het eigen verkiezingsprogramma dit jaar niet meer aan het planbureau voor te leggen. Ze twijfelen aan de neutraliteit en aan de methoden van het bureau.

Vanmorgen presenteerde het CPB als belangrijkste economisch adviseur van kabinet en Kamer met de economische voorspellingen voor de volgende kabinetsperiode (2017-2021). Die CPB-raming is bedoeld als fundament voor de verkiezingsprogramma's, die nu weer door alle partijen in elkaar worden gezet.

Sinds 1986 rekent het planbureau op verzoek van de politieke partijen hun plannen door. Het begon door weerzin tegen loze, onhaalbare en onbetaalbare verkiezingsbeloftes. Inmiddels is de doorrekening een instituut op zich, uniek in de wereld. Het CPB zet samen met de partijspecialisten de weidse vergezichten van de verkiezingsprogramma's om in honderden, in spreadsheets gevangen, concrete maatregelen: wat kost het en wat zijn de gevolgen?

Kritiek op CPB-modellen

De CPB-doorrekening was tot de vorige verkiezingen (2012) nog een keurmerk waaraan gevestigde partijen zich niet durfden te onttrekken. Nu is er op het Binnenhof steeds meer ongemak over de gang van zaken. Alle partijen hebben inmiddels door hoe de modellen van het CPB werken en ze menen dat die te weinig met de werkelijkheid van doen hebben. CDA-leider Sybrand Buma vraagt zich openlijk af of zijn partij het CPB nog wel serieus moet nemen.

Partijen zoals VVD, CDA, ChristenUnie en SGP hebben kritiek op de manier waarop het CPB-model omgaat met 'hun' onderwerpen: defensie en veiligheid. Het nut van onderzeeboten of terrorismebestrijding is nauwelijks in geld uit te drukken, alleen de kosten ervan. Bezuinigen hierop en dat geld in de economie steken kan in het CPB-model zelfs werkgelegenheid opleveren. Hetzelfde geldt tot verdriet van links voor het korten op Ontwikkelingssamenwerking.

Onderwijs, innovatie en milieu zijn te zachte onderwerpen om het CPB-model keiharde cijfers uit te laten spugen. Daar scoort een onderwijspartij als D66 niet mee, want door gebrek aan specifiek onderzoek is het vaag wat een extra onderwijs- of innovatie-euro precies oplevert. GroenLinks vindt dat de nadruk sowieso te veel op economische groei is komen te liggen en te weinig op het welzijn van de bevolking - een grootheid waar het CPB niets mee kan.

Het resultaat van alle gekende modelbeperkingen is dat politieke partijen hun maatregelen zo formuleren dat er een mooi koopkrachtcijfer uitkomt, of honderdduizenden nieuwe banen. En met die compacte uitkomst schermen partijen dan in de campagne.

Spanje kijkt met jaloezie naar Nederlands CPB

Tegengif tegen het populisme, zo noemt de Spaanse krant El País het Nederlandse Centraal Planbureau. Uit het niets verscheen vorige week een artikel over het zegenrijke werk van het CPB. Politieke partijen moeten in Nederland reële voorstellen doen, zo stelt de krant, en daardoor is hun geloofwaardigheid groter. Lees hier meer.

Charmeoffensief

De groeiende onvrede daarover markeert ook een nieuwe fase in de Nederlandse politiek. Na 25 jaar bezuinigen zijn alle uitslaande branden op de rijksbegroting geblust. De begroting is 'vergrijzingsbestendig', kondigde het CPB in 2014 aan. De staatsschuld kan in 2080 afgelost zijn. Dat geeft politieke partijen de mogelijkheid nieuwe visies te formuleren op de toekomst van Nederland, nieuwe vergezichten.

Zo besloot het CDA al het komende verkiezingsprogramma 'op hoofdlijnen' te schrijven. Dat alleen al staat haaks op doorrekening door het CPB, dat juist een lijst nodig heeft van concrete maatregelen met daarbij de bedragen die een partij eraan wenst te besteden.

Het is nog de vraag of de partijen doorzetten en hun programma niet aan het CPB voorleggen. Ze hebben tot november om de knoop door te hakken. Dan zijn de partijprogramma's voor de verkiezingen in maart 2017 klaar en kan het CPB aan het werk.

Het bureau is inmiddels een charmeoffensief begonnen om aan de onvrede tegemoet te komen. Zo zijn de specialisten van politieke partijen ontvangen en overwegen de rekenaars om wat minder gedetailleerd te werk te gaan. Ook nemen zij voortaan het effect van programma's op de inkomensongelijkheid mee. Maar de kritiek van partijen daarop is voorspelbaar: waarom kijkt het CPB dan niet naar de vermogensongelijkheid?

De voorjaarsraming van het CPB. Beeld CPB

Rekenmodellen onder vuur


Alleenverdiener

Eind vorig jaar lag de modelmatige werkwijze van het CPB onder politiek vuur. Als voorwaarde voor steun aan de 5 miljard euro belastingverlaging die het kabinet de kiezer gunde, wilden SGP, ChristenUnie en CDA de alleenverdiener een paar jaar een extraatje gunnen. Nee, zei het kabinet, want volgens de CPB-modellen verdwijnen dan net zoveel banen als er door de 5 miljard bijkomen: 35 duizend. Het CPB-model bleek ervan uit te gaan dat het tijdelijke extraatje voor eeuwig zou zijn. Het model kon het voorstel niet aan.


Bijstandsuitkering

De beste manier om werkgelegenheid te scheppen, stelt het CPB, is het vergroten van de inkomensongelijkheid tussen mensen mét en zonder een baan. Bijvoorbeeld door de bijstand te verlagen of het belastingvoordeel alleen voor werkenden te verhogen. Vooral alleenstaande bijstandsouders zouden in het CPB-model als een haas aan het werk gaan als hun uitkering wordt verlaagd. Irreëel, zo is de kritiek. Samengevat luidt die: met korten ervoor zorgen dat meer mensen werk gaan zoeken, creëert niet vanzelf banen.


Belasting

Decennialang veronderstelden economen dat verlaging van de inkomstenbelasting direct voor meer werkgelegenheid zorgt. Totdat het CPB een economisch model in de revisie deed en de positieve effecten enorm bleken tegen te vallen. Mensen gaan zich wat werken betreft niet anders gedragen als ze minder belasting betalen. Dat politici zo lang naar een kennelijk verouderd beeld hebben zitten kijken, verkleint hun geloof in de CPB-modellen. Wat politici bovendien verontrust is dat het CPB nu zegt dat mensen zo verschillend reageren op lastenverlichting, dat een zinnige voorspelling bijna onmogelijk is.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.