Politici moeten vrees van burgers serieuzer nemen

De ramp in Enschede toont hoezeer we op experts vertrouwen bij het bepalen van normen. Zij geven ons de schijnzekerheid dat alle risico's zijn uitgebannen....

EXPERTS en gezagsdragers buitelen over elkaar om uit te leggen dat in Enschede aan alle veiligheidsvoorschriften was voldaan en dat de ramp eigenlijk niet had kunnen gebeuren. Buurtbewoners en raadsleden brengen daar tegen in dat de vuurwerkopslagplaats nooit in een woonwijk had mogen staan.

De Duitse socioloog Beck typeert de huidige getechnologiseerde samenleving als een risico-maatschappij. De samenleving is complex geworden en dat impliceert onzekerheid en risico. Onze standaardreactie daarop is technisch-expertocratisch: de experts wordt gevraagd zekerheid te verschaffen en de risico's tot achter de komma te berekenen.

Op basis daarvan worden stringente veiligheidsnormen gesteld. Bij de opstelling daarvan wordt alleen rekening gehouden met kleine technische risico's, de 'zekere onzekerheden', die getalsmatig uit te drukken zijn. De radicale onzekerheden, de complexe risico's, zoals die zich voordoen bij de Twentse ramp of de Bijlmerramp, zijn niet in een getal te vangen en worden dus genegeerd. Tegelijkertijd wordt door alle details in de regelgeving een schijnzekerheid gecreëerd: het lijkt alsof we de risico's volledig onder controle hebben.

Een complexe maatschappij als de onze ontkomt niet aan inherente onzekerheid. Daarvoor zijn twee belangrijke redenen. Ten eerste is onze kennis per definitie beperkt. Elk onderzoek dat betrekking heeft op complexe problemen heeft te maken met onnauwkeurigheid. Ten tweede laat het handelen van mensen, maar ook van natuurlijke en technologische systemen, zich niet altijd dwingen door wetten die door wetenschappers opgetekend zijn.

We moeten dus in ons denken en handelen rekening houden met onzekerheid. Ieder individu doet dat in zijn of haar privé-leven aan de lopende band. In onze planvorming en besluitvorming redeneren we echter niet vanuit onzekerheid; we gaan uit van datgene dat op grond van onze huidige kennis mogelijk en waarschijnlijk lijkt. Dat betekent dat we bepaalde onwaarschijnlijke, doch niet onmogelijke, gebeurtenissen uitsluiten.

Hoe kan het anders? Moeten we de experts ontslaan? Nee. Vanzelfsprekend hebben we hun kennis nodig, alleen moeten we er niet blind op varen. Het feit dat uit de risico-berekeningen blijkt dat een vuurwerkopslagplaats veilig is, betekent niet dat die nooit kan ontploffen, alleen maar dat dat technisch onwaarschijnlijk is.

Wat wél moet gebeuren is dat de meningen van niet-technici veel serieuzer worden genomen. Niemand wil een vuurwerkopslagplaats in zijn woonwijk, omdat wij intuïtief rekening houden met menselijke fouten en onvoorziene situaties, en omdat we grote rampen met een kleine kans erger vinden dan kleine rampen met een grote kans.

De risico-expert zegt dan dat wij niets van kansberekeningen begrijpen. Wat wij wel begrijpen is dat grote rampen zoals die in Enschede, veel ingrijpender zijn dan veel dagelijkse kleine rampen (zoals auto-ongelukken). Daarom steken we wel met Oudjaar af en zitten we elke dag in de auto, maar zijn we tegen kerncentrales.

En daarmee hebben we gedeeltelijk gelijk: een grote ramp die door niemand meer te controleren is, is maatschappelijk gezien een onaanvaardbaar risico. Dat betekent dat bij besluitvorming over vuurwerkopslagplaatsen, kerncentrales, aanvliegroutes, enzovoorts de percepties van burgers veel serieuzer moeten worden genomen.

Het is te gemakkelijk om dat soort protest af te wimpelen als not-in-my-backyard-gedrag. De vraag die gesteld moet worden, is waarom niemand dit in zijn achtertuin wil. Die inschattingen van onzekerheid moeten in de politieke afweging net zo serieus genomen worden als de technische berekeningen. Op die manier kunnen we als maatschappij verstandiger besluiten nemen over risico.

Niet alleen over vuurwerkopslagplaatsen, maar over alle risicovolle activiteiten die nu via een technisch vergunningenstelsel geregeld zijn. Dat betekent dat politici zich niet meer kunnen verschuilen achter regels, maar een debat moeten aangaan waarin zij de kennis van experts en de meningen van burgers gebruiken om tot een besluit te komen.

Politici moeten moeilijke beslissingen niet kunnen afschuiven op experts. Tegelijkertijd moeten burgers accepteren dat, als we af en toe van vuurwerk willen genieten, we ook een zeker risico nemen.

Het minste dat we verplicht zijn aan de getroffenen is om niet alleen met onderzoek de put te dempen en vervolgens over te gaan tot de orde van de dag, maar serieus de manier waarop we in Nederland beslissingen over risico's nemen, te heroverwegen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden