ReportagePolen

Polen wil geen pottenkijkers bij zijn terugduwoperatie van migranten: maar ze moeten terug de grens over

Belarus zette vluchtelingen de Poolse grens over, waarop de regering in Warschau de noodtoestand uitriep. Afgezien van inwoners mag nu niemand het grensgebied meer in. Aanwijzingen voor grootschalige pushbacks stapelen zich ondertussen op.

Agenten houden de toegangsweg naar Nowe Masiewo in de gaten, voor het gebied dat hier begint geldt de noodtoestand. Alleen inwoners worden doorgelaten. Beeld Piotr Malecki
Agenten houden de toegangsweg naar Nowe Masiewo in de gaten, voor het gebied dat hier begint geldt de noodtoestand. Alleen inwoners worden doorgelaten.Beeld Piotr Malecki

‘Iemand vertellen dat je hem nu niet kan helpen, dat is het moeilijkste’, zegt Aleksandra Chrzanowska als ze haar telefoon neerlegt met een Congolese man die vanuit Belarus de grens naar Polen is overgestoken. Uit de locatie die hij met haar deelde blijkt dat hij bijna 200 kilometer verwijderd is van het gebied waar Chrzanowska’s ngo Vereniging voor Juridische Interventie (SIP) nu actief is. Een veel groter obstakel: hij zit diep in ‘de zone’, het gebied in Polen waar sinds begin september de noodtoestand van kracht is.

Alleen autoriteiten en inwoners van de 183 plaatsen die onder de noodtoestand vallen, mogen het gebied betreden. Voor ngo’s als SIP en journalisten is de zone van circa 400 kilometer lang en 3 kilometer breed, verboden terrein. Verschillende ngo’s hebben na de noodtoestand de handen ineengeslagen: ze geven voorlichting aan bewoners en proberen vluchtelingen op te vangen om hen te helpen bij de asielprocedure.

Maar dat kan pas als vluchtelingen de rand van de zone bereiken. En die zone is een wild en gevaarlijk gebied: langs de grens vormt zich een ketting van dichte oerbossen en verraderlijke moerassen. Navigeren is moeilijk, muggen bijten je huid kapot en ‘s nachts zie je geen hand voor ogen. Ervaring leert dat de grenswacht asielaanvragen in de zone niet respecteert, vertelt Chrzanowska. ‘Kijk, het is niet aan ons om te bepalen of vluchtelingen die de grens oversteken zich in Polen mogen vestigen. Maar de wet moet worden gerespecteerd. Nu is de zone een wetteloos gebied.’

Aleksandra Chrzanowska (rechts, met bril) coördineert vanuit een tijdelijk kantoor in het dorpje Teremiski met haar ngo Vereniging voor Juridische Interventie (SIP) hulpacties voor vluchtelingen. Beeld Piotr Malecki
Aleksandra Chrzanowska (rechts, met bril) coördineert vanuit een tijdelijk kantoor in het dorpje Teremiski met haar ngo Vereniging voor Juridische Interventie (SIP) hulpacties voor vluchtelingen.Beeld Piotr Malecki

‘Hybride oorlog’

De eerste noodtoestand in Polen sinds het communisme duurt tot begin oktober en kan daarna weer worden verlengd. Tegelijkertijd bouwt de Poolse regering een 2,5 meter hoog hek met prikkeldraad langs de grens. Volgens de Poolse regering is de noodtoestand nodig vanwege de ‘hybride oorlog’ die Belarus voert tegen Polen, Litouwen en Letland. Het regime van Loekasjenko haalt migranten uit Afrika, het Midden-Oosten en Azië naar Belarus en zet deze in grote getale de grens over. Het zet mensen in als ‘wapens’ om de politieke stabiliteit van de EU te ondermijnen, waar migratie een brisant thema is. De grote Russische militaire oefening die deze week vlak bij de grens plaatsvond, is een ander argument.

Maar volgens onafhankelijke media en hulporganisaties dient de noodtoestand vooral om te verhullen wat zich in het grensgebied afspeelt, zoals grootschalige pushbacks. De Poolse regering besefte zich vorige maand dat je daar beter geen pottenkijkers bij kunt hebben. Ze oogstte kritiek door de behandeling van een groep Afghaanse vluchtelingen die de Poolse grenswacht terug over de grens wilde duwen. Belarussen hielden de groep tegen, waarna ze kwamen vast te zitten. De uitzichtloze situatie van deze 32 mannen, vrouwen en kinderen te midden van geüniformeerde grenswachten, verstoken van hulp, trok wereldwijd de aandacht.

Rij nu rond in het gebied en je treft een streng gesurveilleerde zone vol wegversperringen en bewapende grenswachten. Onaangenaam maar noodzakelijk, denkt Krzysztof Zubrycki (36) uit Babia Góra, een dorp in de zone. ‘Anders worden we overspoeld door migranten’, vertelt hij voor een supermarktje in het nabijgelegen Siemianówka. Een kleine meerderheid van de Polen steunt de noodtoestand, blijkt uit een peiling van nieuwszender Polsat. Zubrycki heeft wel medelijden met de vluchtelingen, die hij geregeld in zijn dorp ziet. ‘Vorige week nog twee grote groepen, er zaten ook vrouwen en kinderen bij’, vertelt hij. ‘Ze zijn meteen gepakt door de grenswacht. Die stopt hen in vrachtwagens en neemt ze mee.’

Pushbacks

Een woordvoerder van de Poolse grenswacht laat weten dat er sinds augustus ongeveer 6.200 pogingen zijn geweest om vanuit Belarus de grens over te steken. ‘Meer dan vijfduizend pogingen zijn voorkomen.’ Volgens de woordvoerder ‘doet alleen al de aanwezigheid van grenswachters mensen afzien van hun poging’. Anderen worden op basis van een recent wetsamendement ‘teruggeleid naar de staatsgrens’, kortom: pushbacks.

Dat nieuwe stukje wetgeving moet pushbacks een wettelijke basis geven, maar het is volgens juridische experts flinterdun en in strijd met internationale vluchtelingenverdragen. Toch maakt de grenswacht hiervan gebruik. Ook voor pushbacks van personen die al asiel hebben aangevraagd, zo ontdekte de ngo van Chrzanowska. Een groep van tien mensen uit Congo en Kameroen vroegen asiel aan en vonden via SIP een vreemdelingenadvocaat. Daarna gingen ze naar de grenswacht, ‘ervan uitgaande dat ze de wet zouden respecteren’.

Zicht op de grens met Belarus, vlakbij Babia Góra en Siemianówka in het noordoosten van Polen. Door de noodtoestand is het verboden gebied. Beeld Piotr Malecki
Zicht op de grens met Belarus, vlakbij Babia Góra en Siemianówka in het noordoosten van Polen. Door de noodtoestand is het verboden gebied.Beeld Piotr Malecki

De volgende dag werd de groep de grens overgezet, inclusief een vrouw die uit het ziekenhuis werd gehaald waarin ze de vorige avond was opgenomen. Hun advocaat kreeg een brief van de grenswacht, ingezien door de Volkskrant, die de pushback bevestigt met een beroep op het bovengenoemde wetsamendement. Sindsdien proberen Chrzanowska en haar collega’s de groep terug te vinden. Ondanks sporadisch contact en urenlange zoektochten in pikdonkere bossen is dat niet gelukt. ‘Wat me het meest schokt, is de openheid waarmee de pushbacks plaatsvinden.’ De Poolse grenswacht laat in reactie op het verhaal weten ‘geen informatie over specifieke personen’ te kunnen verstrekken.

Ngo’s en onafhankelijke media protesteren tegen de noodtoestand. Maar de Poolse regering ziet zich desondanks gesteund. Regeringspartij PiS gaat, net als bij de migratiecrisis in 2015, omhoog in de peilingen. In Brussel blijft het stil. Bondskanselier Angela Merkel zei bij haar laatste staatsbezoek dat ‘de buitengrens van de EU beschermd moet worden’. Migranten moeten we daarbij ‘op humane wijze’ helpen. In de zone, de onmetelijke Poolse wouden aan de rand van de EU, gebeurt dat vooralsnog niet. Aleksandra Chrzanowska vreest het ergste. ‘We zijn bang dat mensen gaan sterven.’

Dit is de eerste bijdrage van onze nieuwe correspondent Centraal- en Oost-Europa.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden