Polen rekent niet af met zijn verleden

In Rozbrat 44a Warschau heerst een lome middagrust. De bewaker van het trappenhuis leunt achterover en volgt zonder veel belangstelling de enkele bezoeker die zijn territorium betreedt....

Van onze correspondent

Michel Maas

WARSCHAU

Rozbrat 44a is een massief complex van aan elkaar geklitte gebouwen - kantoorlabyrinten van lange lege gangen met gesloten deuren, gangen die naar andere gebouwen leiden via deuren die alleen opengaan voor wie de juiste cijfercombinatie kent, en met achter de dikste deuren de royale kantoren en vergaderzalen van de partijtop zelf. Een complex met aan de noordzijde, de kant met uitzicht op een park, een eigen partijrestaurant en partijhotel Powisle.

Het hele complex is een klein deel van de gigantische erfenis die de SdRP overnam van haar voorloper: de Poolse Verenigde Arbeiders Partij, de voormalige communistische partij die het land tot en met 1989 regeerde. Een erfenis die bestond uit honderden gebouwen zoals dit en uit een onbekende maar reusachtige hoeveelheid geld. Het gebouwencomplex aan de rand van de Warschause binnenstad is een symbool voor alle onrecht, alle vuiligheid en alle onbetaalde rekeningen die de communisten stilzwijgend hebben achtergelaten.

De SdRP had nooit in Rozbrat 44a mogen zitten en de SdRP had nooit geld mogen gebruiken van de communistische partij, vinden alle partijen die voortkomen uit de voormalige verzetsbeweging Solidariteit. Want bezittingen van de voormalige communistische partij behoorden toe aan het Poolse volk. Toen Solidariteit in 1991 aan de regering kwam, heeft ze zelfs een wet aangenomen die de SdRP verplicht het geld en de gebouwen met terugwerkende kracht en met rente terug te geven aan de staat.

Maar vooral omdat de SdRP (als belangrijkste partij in het linkse oppositieblok SLD) in 1993 zelf aan de macht kwam, is dit nog altijd niet afgehandeld.

Zoals ook de andere erfenissen van het communisme nog altijd als een vloek boven de politiek in Polen hangen - ook al praat in de campagne voor de verkiezingen van zondag bijna niemand erover. In Polen is er nooit een vervolging of berechting van (ex-)communisten geweest voor wandaden van vóór 1989.

De archieven van de geheime dienst zijn acht jaar na de omwenteling nog steeds gesloten, voorzover ze niet in 1989 inderhaast door de (toen nog steeds communistische) politie zijn verbrand. En nog steeds is er amper een begin gemaakt met het teruggeven ('herprivatiseren') van ooit door de communisten onteigende bezittingen - of van gebouwen zoals Rozbrat 44a.

De Polen lijken er zich niet aan te willen branden. Ook al begrijpt iedereen dat ze - ooit - zullen moeten. Ooit, maar liever niet nu, zeggen ze. 'Na de verkiezingen zullen we zien', zegt Jacek Taylor, parlementslid voor de Vrijheids Unie, de gematigde partij van voormalige intellectuele kopstukken van Solidariteit. In de verkiezingstijd zaaien dit soort kwesties alleen maar meer verdeeldheid tussen de toch al onverzoenlijke ex-communisten en (ex-)leden van Solidariteit, meent Taylor.

Taylor was lid van de parlementaire commissie die de Poolse versie van de 'stasi-wet' heeft voorbereid. De wet verplichtte kandidaten voor het parlement te melden of zij ooit hadden samengewerkt met de Poolse geheime dienst. Niet meer en niet minder. De wet werd aangenomen door het parlement, getekend door de president, en is vervolgens alweer roemloos gesneuveld - omdat er geen rechters gevonden konden worden die zitting wilden nemen in het speciaal gerechtshof dat de verklaringen had moeten beoordelen. Voor 21 vacatures meldden zich 11 rechters.

Sabotage, vindt Taylor: 'De SLD was tegen en daarom is het niet gelukt. De regering stelde te weinig geld beschikbaar om de rechters goed te kunnen betalen. En de minister van Justitie, Jacek Kubicki, heeft alle rechters in Polen een brief gestuurd en ze ontraden zitting in het hof te nemen.'

Maar anderen wijzen er op dat veel rechters zelf vóór 1989 ook al als rechter actief waren en er weinig voor voelden zich in een wespennest te steken. De politici zelf liepen ook niet warm voor de nieuwe wet. Van de bijna zevenduizend kandidaten voor de kamer- en senaatsverkiezingen van zondag verklaarden er welgeteld elf dat zij ooit contact hadden gehad met de geheime dienst.

Na de verkiezingen zal Polen zien. De Solidariteits Verkiezings Actie (AWS) - het zeer conservatieve blok rond de vakbond Solidariteit - is een verklaard voorstander van het verwijderen van alle voormalige leden van de communistische 'nomenklatura' uit alle gevoelige functies. Ook de - eveneens uit Solidariteit voortgekomen en nog conservatievere - Beweging voor de Reconstructie van Polen (ROP) is voor de harde lijn. En de gematigder Vrijheids Unie wil hetzelfde, 'maar met mate en zoveel mogelijk zonder conflicten', aldus Taylor.

Maar de SLD (en dus de SdRP) is nog niet verslagen. Volgens een laatste, vrijdag in de Gazeta Wyborcza gepubliceerde opiniepeiling krijgt SLD zondag nog altijd de meeste stemmen van alle partijen: 30 procent. Maar het verschil met naaste concurrent AWS is miniem: precies 1 procent.

Het blijft spannend. Niet voor de 47 procent van de kiezers die zondag thuisblijven (de opiniepeiling voorspelt een opkomst van 53 procent). Maar wel voor de medewerkers in Rozbrat 44a - bijvoorbeeld voor Tadeusza, die ergens achter een deur op een eerste verdieping haar werk zit te doen: 'Ik hoop dat we de verkiezingen winnen. Dan kan ik hier blijven zitten. Want als we verliezen komt de deurwaarder en haalt hier alles weg. Tenminste, dat zeggen ze.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden