Polen ontloopt voorlopig zware Europese sanctie voor ondermijnen eigen rechtsstaat

EU-voorzitter Bulgarije stelt besluit over 'nucleaire optie' uit

Polen ontloopt voorlopig de zwaarst mogelijke Europese sanctie voor het ondermijnen van de eigen rechtsstaat. Ondanks druk van de Europese Commissie liet huidig EU-voorzitter Bulgarije donderdag doorschemeren dat een besluit over het eventueel activeren van de 'nucleaire optie' tegen Warschau vermoedelijk pas dit najaar valt.

Demonstranten in Warschau tegen de hervormingen van de Poolse rechtstaat. Foto epa

Dat is tegen het zere been van EU-commissaris Timmermans die in de Commissie belast met de politiek gevoelige Poolse kwestie. Timmermans wil dat de lidstaten uiterlijk in mei de sanctieprocedure tegen Warschau starten. De Bulgaarse premier Borissov stelde donderdag bij de aftrap van zijn EU-voorzitterschap echter dat hij zo'n besluit wil voorkomen. 'Het zou ons slapeloze nachten bezorgen.' Borissov benadrukte dat hij Polen 'een geweldig land' vindt dat hij 'zeer respecteert'.

Warschau en Brussel zijn al ruim twee jaar in een steeds bitterder strijd verwikkeld. Volgens de Commissie knevelt de Poolse regering de rechtsstaat. Een reeks hervormingen van de Poolse justitie leidt ertoe dat het justitieel apparaat onder controle komt van regeringspartij Recht en Rechtvaardigheid van de Poolse sterke man Kaczynski, aldus de Commissie. Maar Warschau stelt dat de wijzigingen nodig zijn omdat de rechterlijke macht nu niet onafhankelijk en efficiënt functioneert.

Bulgaarse premier Borissov benadrukte bij de aftrap van zijn EU-voorzitterschap dat hij Polen 'een geweldig land' vindt dat hij 'zeer respecteert'. Foto afp

De geloofwaardigheid van de EU

Na maanden van vruchteloos overleg hakte de Europese Commissie op 20 december jongstleden de knoop door en stelde voor de zwaarst mogelijke strafprocedure tegen Warschau te starten: artikel 7 uit het Europees Verdrag, dat er uiteindelijk toe kan leiden dat Polen zijn stemrecht in de Unie kwijtraakt. Timmermans maakte duidelijk dat niet alleen de geloofwaardigheid van Polen maar ook die van de EU op het spel staat.

Timmermans gaf Polen drie maanden om te reageren; de lidstaten zouden het voorstel van de Commissie in februari moeten bespreken. Borissov meent echter dat het 'heel moeilijk' is om te meten of een land de regels van de rechtsstaat negeert. De speciale Bulgaarse minister voor het EU-voorzitterschap Lilyana Pavlova zei dat extra overleg nodig is alvorens de lidstaten kunnen beslissen. Pavlova wil eerst de meningen van alle lidstaten horen, inclusief die van Polen. Die moeten dan geanalyseerd worden en vervolgens is een advies van juridische dienst van de EU noodzakelijk, aldus Pavlova. 'Het is mogelijk dat een eventueel besluit pas na het Bulgaarse voorzitterschap valt. Ik verwacht sowieso niets de komende weken en maanden.'

'Politieke weerstand'

Bulgaarse diplomaten stellen dat er niet alleen sprake is van een 'procedureel' probleem maar ook van 'politieke weerstand': nogal wat lidstaten zijn bevreesd om het 'nucleaire artikel 7' te activeren tegen Polen, mede omdat zij misschien als volgende aan de beurt zijn. De Hongaarse premier Orbán dreigde eerder met een veto tegen een eventueel besluit om Polen zijn stemrecht in de EU te ontnemen.

Vrijdag is de voltallige Commissie in Sofia voor de start van het Bulgaarse EU-voorzitterschap. Naar verwachting zullen Commissievoorzitter Juncker en Timmermans de Poolse kwestie met Borissov bespreken. Sommige EU-diplomaten stellen dat als Polen de dans ontspringt, de EU als tandeloze tijger zal worden weggezet. Het zou andere landen kunnen aanmoedigen de eigen rechtsstaat minder serieus te nemen.


Wat gebeurt er in Polen en wie zijn de hoofdrolspelers?

Een omstreden wet over de organisatie van gewone rechtbanken was eind juli nog maar net gepubliceerd in de Poolse staatscourant of Brussel zette een strafprocedure in werking, zo maakte de Europese Commissie de dag erna bekend.

President Andrzej Duda verklaarde in juli dat hij twee van de drie omstreden wetten op zijn bureau niet ging ondertekenen. De aankondiging kwam als een kleine politieke aardschok (+).

De rechters van het Constitutioneel Hof in Polen worden tegengewerkt door de populistische regering, zegt hun voorzitter. 'Partijleider Kaczynski haat het idee van een onafhankelijke rechterlijke macht.' (+)

Jaroslaw Kaczynski is het brein achter de omstreden hervorming van de rechtspraak, maar zijn minister van Justitie is er het gezicht van. Zbigniew Ziobro is bezig zijn machtsbasis te vergroten, in de hoop de volgende premier te worden (+).