Polen met varkenssnuiten, nazi's als katten

Waarom Joden muizen werden (en Polen zwijnen), legt Art Spiegelman uit in MetaMaus; het achtergrondverhaal van zijn briljante Holocaust-strip Maus.

JOOST POLLMANN

De beroemdste strip van de afgelopen kwart eeuw is zonder twijfel Maus - A survivor's tale van Art Spiegelman. Hij won er talrijke prijzen mee (waaronder de Pulitzer Prize), bewees dat je de Jodenvervolging ook in een beeldverhaal kunt verwerken en werd moe van telkens weer dezelfde vragen: 'Waarom de Holocaust? Waarom muizen? Waarom een strip?' De definitieve antwoorden hoopt hij nu te hebben gegeven in zijn boek MetaMaus, aan de hand van interviews met universitair docente Hillary Chute en heel veel verhelderende illustraties.

Spiegelman (1948) gaf in zijn klassiek geworden strip de gesprekken weer die hij voerde met zijn vader Vladek, die tijdens de oorlogsjaren in Auschwitz was geïnterneerd. Na jaren van voorstudies en schetsfases kwam Spiegelman tot een minimalistische tekenstijl en een opmerkelijke rolverdeling: hij doste de nazi's uit als katten, maakte van de Joden muizen en gaf de Polen een varkenssnuit.

Daarmee plaatste hij zijn strip in een lange traditie van dierenfabels waarin moralisme en humor hand in hand gaan, maar benadrukte zo ook een wezenlijk aspect van genocide als politieke strategie: dat ontmenselijking voorafgaat aan uitroeiing. Je slaat de vijand eerder dood als men je ervan overtuigd heeft dat het om ongedierte gaat.

In MetaMaus is een omslag afgebeeld van het Amerikaanse tijdschrift Collier's uit 1941, waarop een Japanner rondvliegt in de gedaante van een vleermuis. Om de atoombom te kunnen gooien, zegt Spiegelman, moest de Japanner eerst worden ontmenselijkt.

De stereotiepe afbeelding van de Jood als rat past in dat schema, en in de antisemitische propaganda vond Spiegelman er talrijke voorbeelden van. Maar hij realiseert zich ook dat hij zelf is opgegroeid met het icoon Mickey Mouse, een zwart knaagdier met witte handschoentjes dat als blackface minstrel de neger vertegenwoordigt.

In de diersymboliek van de populaire cultuur vallen zoveel lagen en dubbele bodems te ontdekken dat het hoofdstuk Waarom muizen? het spannendste van het boek is. Een flink deel ervan is gewijd aan Spiegelmans beslissing om de Polen als varkens af te beelden: 'Het maakte veel los.' De Poolse editie van Maus werd er sterk door vertraagd en de tekenaar moest zich verantwoorden bij de Poolse consul nadat hij een visum had aangevraagd. 'Hij wees erop dat Hitler de Polen Schweine noemde! En ik zei: Precies! En ons noemde hij ongedierte.'

MetaMaus is overigens nog heel wat meer dan een papieren boek. Er zit ook een dvd in die een schat aan informatie bevat: foto's, films, schetsen, notities, historische karikaturen, de complete oorspronkelijke Engelstalige tekst, interviews, een stamboom van de familie en nog meer. Een onuitputtelijke spiegelmanologie. En het antwoord op alle vragen, hoopt Art.

Art Spiegelman en Hillary Chute: MetaMaus.

Uit het Engels vertaald door Arend Jan van Oudheusden en Mat Schifferstein.

Uitgeverij Oog & Blik/ De Bezige Bij; 302 pagina's; € 39,90 (incl. dvd).

ISBN 978 90 5492 330 5.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden