nieuwspolen

Polen ligt op ramkoers met Brussel over omstreden tuchtkamer voor rechters

Komt het nog goed in de hoog oplopende familieruzie tussen Polen en de Europese Unie? Die vraag hangt als een donderwolk boven de partijen na de escalatie van deze week. 

Rechters uit heel Europa demonstreren bij het Poolse Hooggerechtshof tegen de nieuwe voorgenomen wet.Beeld Getty Images

Dinsdagmiddag stuurde de Europese Commissie een verzoek naar het EU-Hof in Luxemburg om de omstreden Poolse ‘tuchtkamer’ per direct stil te leggen. Zo’n ‘interim-maatregel’ van het EU-Hof geldt in Brussel als een paardemiddel. Mocht Warschau de eis naast zich neerleggen, dan kan het Hof hoge boetes gaan opleggen. Dat zou een ongekende stap zijn in zo’n gevoelig dossier.

De Commissie is bezorgd over de meer dan 1.100 tuchtzaken die de Poolse autoriteiten gestart zijn tegen ‘dissidente’ rechters. Het gaat om rechters die zich uitspreken tegen de groeiende greep van de rechts-nationalistische PiS-partij op de rechtspraak. Er zijn rechters aangepakt omdat ze het Europees Hof om raad vroegen – een recht dat alle magistraten in Europa normaal gesproken hebben. Uiteindelijk kunnen rechters een boete krijgen of worden ontslagen – reden genoeg voor Brussel om nu haast te maken.

Pawel Jablónski, naaste medewerker van de Poolse premier, noemt de aankondiging van de Europese Commissie ‘belachelijk’ en ‘hypocriet’. ‘Als je zoals Brussel beweert dat je de scheiding der machten verdedigt, kun je niet verlangen dat een regering zomaar een rechtskamer stillegt.’ Andere stemmen binnen de PiS-regering kwamen op de proppen met hetzelfde standpunt van de laatste vier jaar: dit is een interne klus waar Brussel niks over te zeggen heeft. Hoe meer kritiek er uit Europa komt, zo lijkt het, hoe dieper de Poolse regering zich in zijn eigen loopgraaf verstopt.

Omineus

Toch staat er meer op het spel dan Warschau doet voorkomen. ‘Je kunt geen lid zijn van de Europese Unie als je geen onafhankelijke, onpartijdige rechtbanken hebt’, waarschuwde de president van het Europees Hof Koen Lenaerts omineus tijdens een bezoek aan Warschau. ‘We kijken naar iets wat nog nooit eerder gebeurd is’, zegt ook Laurent Pech, een hoogleraar Europees Recht die dinsdag te gast was in de Poolse senaat. Hij spreekt van ‘licht Turkse’ taferelen, verwijzend naar de gebeurtenissen daar na de mislukte coup van 2016.

Er ligt al een vonnis van de Hoge Raad in Polen, die tot op heden uit de greep van de regering wist te blijven. Boodschap: de leden van de tuchtkamer en de Poolse raad voor de rechtspraak (KRS) zijn politieke benoemingen. Die organen zijn daarmee geen ‘echte’ rechtbanken meer. De Poolse regering doet voorlopig alsof dat vonnis niet bestaat.

In 2018 paste Brussel ook al eens een interim-maatregel toe, destijds om te voorkomen dat de rechters van de Hoge Raad met vervroegd pensioen zouden worden gestuurd. Polen bond toen in, en paste de wet aan.

Gaat Warschau op deze ramkoers verder, voorspelt hoogleraar Pech, dan zullen rechters in andere lidstaten het land waarschijnlijk ‘in quarantaine’ plaatsen. Het overleveren van verdachten vanuit bijvoorbeeld Nederland komt dan in gevaar. Internationale bedrijven zullen zich afvragen of hun investering in Polen nog veilig is.

Beeld Piotr Malecki

Traag en efficiënt

In peilingen blijft de PiS-partij onverminderd populair: zo’n 45 procent van de Polen staat achter de regering. Veel kiezers vinden het rechtssysteem traag en inefficiënt, en hopen dat het kabinet doorpakt. Voor anderen blijft de nu al vier jaar durende ruzie met Europa een ver-van-mijn-bedshow; de doorsnee-Pool heeft de grondwet of het Europees verdrag niet op zijn nachtkastje liggen.

Donderdag stemt de senaat in Warschau over een nieuw pakket aan hervormingen, door critici omgedoopt tot ‘muilkorfwet’. De sancties voor rechters die zich ‘politiek’ uitlaten, worden in dat wetsvoorstel nog zwaarder. De senaat is in handen van de oppositie, en zal het pakket waarschijnlijk wegstemmen. Het gaat dan terug naar het Lagerhuis waar PiS wel een meerderheid heeft.

Diezelfde muilkorfwet zou zomaar eens een dode letter kunnen blijken, zodra het Europees Hof de interim-maatregel oplegt. Naar verwachting gebeurt dat deze of volgende week. Polen zal in dat geval de tuchtkamer stil moeten leggen, in afwachting van een definitief vonnis van Luxemburg.

Lees ook:

Hoe Hongarije en Polen systemen creëerden die het midden houden tussen democratie en autoritair bestuur. Lees hier het stappenplan om een ‘Frankenstaat' te worden.

Hoe één Poolse rechter probeer terug te vechten. Igor Tuleya heeft al acht tuchtzaken tegen hem lopen, maar geeft niet op. ‘Er is geen scheiding der machten meer. Daarmee wankelt de democratie.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden