Polen is weer terug in de beklaagdenbank

Het sneeuwt en vriest, de lucht is loodgrijs. Op de Krakowskie Przedmiescie, een elegante straat met paleizen en kerken in Warschau, lopen dik ingepakte voetgangers en jonge seminaristen in zwarte pijen over de brede, met poedersneeuw bedekte trottoirs. In het antieke boekwinkeltje van Juliusz Klosinski is het warm en stil. In de etalage liggen werken van Heidegger en Wittgenstein. Alles baadt in een schemerachtig licht, zo intiem dat de bezoeker zich urenlang kan verliezen in eeuwen Europese cultuur. Maar: de eigenaar van deze beschavingsoase, is in Europa ineens een verdacht man geworden.

Jaroslaw Kaczynski, oprichter van de rechtse politieke partij Recht en Rechtvaardigheid (Prawo i Sprawiedliwo, PiS). Beeld reuters

Klosinski heeft eind vorig jaar gestemd voor de nieuwe conservatieve regering van Polen en kan nu indirect rekenen op de argwaan van het moderne Europa van Brussel. Sommige politici daar halen zelfs een oude bekende van zolder: het nazi-spook. Er wordt weer ouderwets gegriezeld in Europa. Alsof het altijd 1933 blijft.

Guy Verhofstadt, de liberale voorman in het Europees parlement, schreef op Facebook dat in Warschau een 'nationaal-socialistische regering' is aangetreden die de liberale democratie bedreigt. EU-commissaris Frans Timmermans mijdt zulke beladen kwalificaties, maar heeft het nieuwe regime van de Partij voor Recht en Gerechtigheid (PiS) al wel om uitleg gevraagd over besluiten die het heeft genomen over de publieke omroep en het constitutionele hof.

Volgens critici worden deze instellingen gekneveld naar het voorbeeld van de Hongaarse premier Viktor Orban. Die gebruikte zijn twee-derdemeerderheid in het parlement om via grondwetswijzigingen van zijn land een conservatief-autocratische proeftuin te maken in het hart van Europa.

Hoe zat het ook alweer?

Polen maakte afgelopen oktober een flinke politieke ruk naar rechts. Recht en Gerechtigheid, de partij van ex-premier Jaroslaw Kaczynski geniet sindsdien van een absolute meerderheid in het parlement. Lees hier meer over de politieke aardverschuiving van Polen.

Dat baarde al de nodige zorgen, maar Hongarije is relatief klein en onbelangrijk. Polen niet. Dat is groot en machtig. Het heeft bijna veertig miljoen inwoners, is Europa's zesde economie, ligt heel strategisch, vormt een buffer tegen het vanouds opdringerige Rusland, levert in de persoon van Donald Tusk de president van de Europese Unie en is de aanvoerder van de Midden- en Oost-Europese lidstaten die bij elkaar veel stemmen vertegenwoordigen in Brussel.

Dit Polen stond te boek als een Europees succesverhaal, een voorbeeld van de vooruitgang die de landen van het voormalige communistische Oostblok maakten. Zijn toetreding tot de EU werd verwelkomd als het inlossen van een historische schuld. Tot veler verrassing is het plotseling in de beklaagdenbank beland. Wordt het gezien als een gevaar.

Wat is hier aan de hand, is de vraag aan Juliusz Klosinski. Hij is 44, vader van drie kinderen. Zijn vrouw leidt een organisatie van vrije scholen. Met zijn smalle gezicht en diepliggende ogen heeft hij iets weg van een Zwitserse theoloog uit de Reformatie. Hij is een bedachtzame prater, die zich enorm inspant om de juiste Engelse woorden te vinden voor al die in zijn hoofd rondtollende gedachten. Het is ingewikkeld, zegt hij voortdurend, maar als er één ding duidelijk wordt uit wat hij te berde brengt dan is het wel hoezeer West-Europeanen de afgelopen jaren hebben onderschat hoe anders onze broeders en zusters uit het oosten zijn. De EU blijkt geen tijdmachine te zijn die nieuwkomers met een schuif van het moderniseringspaneel tot ons evenbeeld maakt.

'Na het einde van het communisme in 1989 kregen we veel meer kansen. Het leven werd beter. Toch zijn ik en veel anderen teleurgesteld. Polen en de overige Oostbloklanden werden gedeeltelijk gekoloniseerd door westerse bedrijven. We hielden uitverkoop. Onze banken zijn voor bijna 80 procent in buitenlandse handen', zegt Klosinski. Dat hij het heeft over kolonisatie valt op. Een negatieve term. In West-Europa hebben wij het over liberalisering, privatisering, mondialisering, merk ik op. Hij ziet dat anders. 'Wij zijn xenofoob als het om de economie gaat.'

Het was voor hem en anderen een van de redenen om op de PiS-partij van Jaroslaw Kaczynski te stemmen. Die beloofde wat te zullen doen aan de afhankelijkheid van buitenlands kapitaal. 'Ik ben een van de kiezers die normaal niet op deze partij stemden, maar nu wel in de hoop dat de nieuwe regering de economische problemen oplost.' De zwevende kiezers bezorgden Kaczynski de overwinning. Voor het eerst sinds de val van het communisme behaalde een partij de absolute meerderheid.

Men wilde verandering na acht jaar te zijn geregeerd door het centrumrechtse Burgerplatform (PO), laat Agnieszka Kolakowska desgevraagd vanuit Engeland weten. Volgens de dochter van de in 2009 overleden grote Poolse filosoof Leszek Kolakowski waren de kiezers ook de schandalen en de corruptie zat en vonden ze dat het land te veel aan de leiband van de EU liep. ' De mensen waren het beu dat patriottisme en soevereiniteit als vieze woorden werden gezien. Zij wilden hun land terug en er trots op zijn.'

Die nationale sentimenten zijn West-Europese kiezers niet vreemd, maar bij de Polen die voor Kaczynski hebben gestemd, gaat het verder. De nieuwe lidstaten uit het oosten hebben enorm geprofiteerd van miljarden aan EU-subsidies, ze deden het de afgelopen tien jaar economisch zelfs beter dan de lidstaten in het westen. In Polen kwamen nieuwe snelwegen en grote winkelcentra. Toch mist er volgens velen iets. En dan doelen ze niet uitsluitend op arme ouderen die in de winkelcentra alleen maar kunnen kijken en niet kopen, of jongeren onder de 25 van wie 20 procent werkloos is, nee de onvrede heeft ook een ideële component. De EU is heel erg een materialistisch project geworden. Ze gaat over banken, begrotingen, visquota en modernisering. De conservatieve Poolse kiezers hebben het gevoel dat over hun waarden wordt heen gewalst en rebelleren.

Een man houdt tijdens een demonstratie een foto vast van Lech Kaczynski, tweelingbroer van Jaros¿aw Kaczy¿ski en medeoprichter van regeringspartij Prawo i Sprawiedliwo¿¿. Hij kwam samen met zijn vrouw om het leven tijdens een vliegtuigongeval. Beeld reuters

De nieuwe Poolse minister van Buitenlandse Zaken Witold Waszczykowski verwoordde het ongenoegen in de Duitse krant Bild zo: 'Alsof de wereld naar marxistisch voorbeeld slechts één kant op kan - naar een nieuwe mix van culturen en rassen, een wereld bestaande uit fietsers en vegetariërs, die alleen hernieuwbare energie willen en tegen elke vorm van religie strijden. Dat heeft niets meer te maken met traditionele Poolse waarden.' Voor menigeen in West-Europa was het alsof hij met een scheermes een kras maakte op een glasplaat.

Maar Klosinski kijkt er niet van op. 'We zijn een conservatieve samenleving. Meer dan Duitsland, absoluut. We hebben aan het verleden veel complexen overgehouden. Onze gouden tijd waren de zestiende, zeventiende eeuw. Vervolgens werd Polen opgedeeld en verdween het van de kaart tot 1918. Kort daarna volgde de Tweede Wereldoorlog en de communistische overheersing. Ik ben het eens met de schrijver Andrzej Stasiuk dat dit heeft geleid tot een slachtoffer- en dodencultus. We kunnen ons niet losmaken van het verleden, we koesteren ons verlangen naar de gouden tijd. Dat heeft alles te maken met de Poolse romantiek.' Niets voor niets is Allerzielen een groot feest in Polen, waaraan iedereen meedoet. De kerkhoven in het hele land veranderen dan in wonderschone eilanden van licht, schreef Stasiuk pas in de Duitse krant Die Welt.

Met deze bagage werd Polen in 2004 lid van de EU. Die bracht niet de gouden tijd terug en wordt welhaast bij wijze van traditie gewantrouwd door een volk dat onder het communisme leerde dat je niemand moest vertrouwen als je wilde overleven. Bovendien is het een jonge democratie, waarin de overwinnaar nog moet leren de verliezer te respecteren en de verliezer moet leren zijn nederlaag te accepteren. Voeg daarbij de aanhoudende macht van de kerk en Stasiuk heeft gelijk als hij zegt: de Polen zijn Europeanen maar van een ander soort. Wat vanzelfsprekend is voor West-Europeanen, is niet per se vanzelfsprekend voor hen.

Hoe dit gaat uitpakken onder de nieuwe conservatieve regering moet worden afgewacht. Brussel wil waarden als de rechtstaat en de pluralistische democratie beschermen. Warschau vraagt respect voor zijn traditionele waarden. Vrijdag zeiden beide partijen een goed eerste overleg te hebben gehad. Maar mocht het toch misgaan zou, vreest Klosinski dat Europa er een nieuw probleem bij heeft. Polen zal nooit zaken doen met de Russen maar dan zou het wel met Poetin en Hongarije terecht kunnen komen in een conservatief-nationalistisch blok dat sceptisch staat tegenover wat het ziet als het materialistische, decadente Westen. Naast de vluchtelingencrisis en het terrorisme zou Europa er er dan ook nog een botsing van waarden bij krijgen.

Bij terugkeer in het hotel sneeuwt het nog steeds en speelt een man op de piano.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden