Polen in Wit-Rusland in de knel

De Poolse minderheid in Wit-Rusland gaat gebukt onder de repressie. ‘Als je jaren wordt ingeprent dat je een varken bent, begin je vanzelf te knorren.’..

Enkele tafels, een paar stoelen, twee computers, uit veel meer bestaat de inboedel niet van het kamertje dat behalve als redactielokaal van de Poolse krant De Stem ook dienst doet als hoofdkwartier van de Poolse minderheid in Wit-Rusland.

De bescheiden inrichting staat niet in verhouding tot het aantal Polen. Volgens de laatste volkstelling spreken 400 duizend van de tien miljoen Wit-Russen Pools; officieuze bronnen spreken van meer dan een miljoen. De Polen leven vooral in het westen van het land, dat tot de Tweede Wereldoorlog deel uitmaakte van Polen.

In Grodno, een provinciestad in het uiterste noordwesten van Wit-Rusland, is minstens een op de vier inwoners Pools. Dat de Polen er een aanzienlijk deel van de bevolking uitmaken, valt af te leiden uit een bezoek aan de katholieke kathedraal in het centrum. De in het Pools opgedragen zondagsmissen trekken tienduizenden gelovigen. Dat je op straat zo weinig Pools hoort spreken, ligt volgens de koster aan de onder het communisme doorgevoerde russificatie. ‘Als je jarenlang wordt ingeprent dat je een varken bent, begin je op den duur vanzelf te knorren.’

De val van het communisme gaf de Poolse minderheid meer speelruimte, maar sinds de aan het regime gelieerde voorzitter van de Bond van Polen in Wit-Rusland werd opgevolgd door een democraat, zitten de Polen opnieuw in het verliezende kamp. De autoriteiten pikken het niet dat de nieuwe voorzitter niet met het regime wil samenwerken. Met zijn autocratisch staatsbestel is Wit-Rusland een buitenbeentje in Europa; het land wordt in een ijzeren greep gehouden door president Aleksander Loekasjenko.

Dat Loekasjenko niet met zich laat sollen, hebben de activisten van de Poolse Bond al aan den lijve ondervonden. Een vrouw die in het hoofdkwartier enkele exemplaren van De Stem komt ophalen, ontving onlangs bedreigingen over de telefoon. Haar naam wil ze niet noemen. Vorig jaar werd een voorzitter van een plaatselijke afdeling van de Poolse Bond in verdachte omstandigheden vermoord.

Ook Andrzej Poczobut, hoofdredacteur van De Stem, heeft al te maken gekregen met het Wit-Russische repressieapparaat. Zijn vrouw raakte onlangs haar werk kwijt. Zelf wordt hij om de haverklap gearresteerd.

Maar recordhouder is Andzelika Borys, de 32-jarige onderwijzeres die vorig jaar tot voorzitter van de Bond werd gekozen. Sindsdien is ze al 56 keer door de politie op het matje geroepen, meestal op basis van verzonnen beschuldigingen. De angst die de verhoren teweegbrengen, heeft ze ondertussen overwonnen. ‘Het went.’

De manier waarop haar organisatie behandeld wordt, zegt volgens Borys alles over het gebrek aan democratie in Wit-Rusland. ‘Onze doelstellingen beperken zich tot de verdediging van de Poolse taal en cultuur, maar daar heeft de overheid lak aan.’ In de door de staat gecontroleerde media - andere zijn er bijna niet - wordt ze afgeschilderd als een agent van Brussel, die er op uit is de Wit-Russen te verdelen. Borys vindt het ironisch. ‘Uitgerekend de Europese Unie laat het afweten op het gebied van de verdediging van de Wit-Russische oppositie.’

In de aanloop naar de presidentsverkiezingen van volgende maand wordt door in Brussel weliswaar harde taal gesproken aan het adres van Loekasjenko, maar de kritiek blijft vooralsnog beperkt tot woorden.

Dat de Poolse minderheid in Wit-Rusland het hoofd boven water kan houden, heeft hij vooral te danken aan Poolse steun. De Stem wordt in Polen gedrukt; het kamertje waar hij een onderkomen vindt, is door een Poolse firma ter beschikking gesteld. Het Poolse Huis, de officiële hoofdzetel van de Bond, is sinds enkele maanden in beslag genomen door een naamgenoot. In augustus vorig jaar organiseerde het regime nieuwe voorzittersverkiezingen, waaraan alleen door de autoriteiten gesanctioneerde kandidaten konden meedoen. De aanhangers van Borys werden belet de vergadering bij te wonen.

Sindsdien functioneren twee gelijknamige Poolse Bonden naast elkaar. Zelfs hun bladen dragen dezelfde naam; alleen uit de inhoud ervan valt af te leiden uit welk kamp ze komen.

Volgens redacteur Poczobut van de democratische vleugel krijgen de overlopers hun instructies van hogerhand. Hij laat een regeringsbeslissing zien waarop de namen prijken van de functionarissen die vanwege het ‘opzetten van een stabiliteitsverhogend netwerk in het domein van de internationale betrekkingen’ met een extra maandwedde beloond werden. Een van de namen op de lijst is Vladimir Omjelko, het hoofd van het ideologie-departement in het Provinciehuis, volgens Poczobut een van de sleutelfiguren in de repressie tegen de Poolse minderheid.

Geconfronteerd met zijn betrokkenheid bij de zaak, wast Omjelko zijn handen in onschuld. ‘Heb ik niets mee te maken’, beklemtoont hij vanachter zijn bureau. Omjelko schuift de verantwoordelijkheid door naar het hoofd van de dienst Nationale en Religieuze Minderheden. Hij belt onmiddellijk zijn collega op. Maar ook die heeft weinig te vertellen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden