Polarisatie is nuttig VOOR

Onderzoek. Het begrip polarisatie is helemaal terug in het politieke en maatschappelijke debat. Maar is het ook een effectief middel?...

Politiek is een westers begrip. Alle variaties van het woord ‘politiek’ zijn afgeleid van het Griekse woord polis (stadstaat). Polis ontstaat waar de burgers van een taalcultuur een openbare politieke orde oprichten die het algemeen belang constitueert.

Het algemeen belang is geen statisch, eeuwig onveranderlijk begrip. De politieke strijd binnen de polis draait om het vaststellen van dat algemeen belang. Met elke politieke orde wordt ook een rechtsorde opgericht. Niet elke rechtsorde wordt daarmee echter een rechtmatige rechtsorde. Wanneer het vastgestelde algemeen belang niet correspondeert met de wensen van een meerderheid van de burgers, zal de rechtmatigheid van de politieke machtsuitoefening ter discussie komen te staan. Rond de vraag wat het algemeen belang is, ontstaat dan een politieke polarisatie. De politiek lijkt daardoor, om met de Duitse filosoof Ernst Cassirer te spreken, op een vulkanisch eiland.

Pacificatie is een politieke methode waarbij men een compromis verzint voor een conflict dat onoverbrugbaar lijkt. Maar pacificatie neutraliseert de politiek niet. Ze geeft alleen het kader aan waarbinnen de politieke strijd mag worden voortgezet.

Zo heeft de Nederlandse pacificatie in de vorm van de verzuiling niet een einde gemaakt aan de politieke strijd. De politieke strijd werd daarmee alleen gekanaliseerd. Daarna was het kader uitgewerkt. De ontzuiling was een politiek feit. De huidige polarisatie aangaande de islam en de integratie van minderheden vindt plaats in een ontzuilde samenleving.

Polemisch
Politiek is wezenlijk polemisch van aard. Niet alleen taalkundig, maar ook in de realiteit van het politiek handelen treedt het polemische aspect van de politiek op de voorgrond. Een niet-gepolariseerde toestand is eigenlijk geen politieke toestand. Het kan een religieuze, morele, esthetische dan wel economische toestand zijn, die we een gedepolitiseerde toestand kunnen noemen, maar niet een politieke.

Soms is dit noodzakelijk. Gedurende een oorlog tegen een andere staat wordt de interne (lands)politiek geneutraliseerd. Maar zodra er zonder een geldige, voor alle polen aanvaardbare reden wordt gedepolitiseerd, zal de daaropvolgende politisering als een boemerang terugkomen in het gezicht van degenen die de politiek hebben geneutraliseerd. Omdat de polis, de publieke ruimte, in wezen een gepolitiseerde toestand is en blijft.

Wat gevaarlijk en verkeerd is, is interetnische polarisatie. Het kan leiden tot wat wij nu met een verwijzing naar de burgeroorlog op de Balkan (in de jaren negentig van de vorige eeuw) balkanisering noemen. Dat wordt noch door Wouter Bos, noch door iemand anders bepleit. Wat nodig is, is een verantwoorde vorm van polarisatie in een heterogene samenleving, die ons juist kan behoeden voor interetnische conflicten.

Waar politiek is, is ook polarisatie. Polarisatie is in een democratische samenleving nog zichtbaarder dan onder de tirannie. In de democratie worden de conflicten, zonder vrees voor uitroeiing, in de openbaarheid beslecht.

Moeten we bang zijn voor polarisatie? Als we bang zijn voor polarisatie, waarvoor zijn we dan bang? Moeten we bang zijn voor politiek als een samenlevingsvorm? Nee, zolang de polarisatie niet etnisch (in de zin van balkanisering) of op grond van andere onveranderlijke, onontkoombare kwalificaties plaatsvindt, kan de politiek als een beschavingsvorm, in een voortdurende deliberatie, vreedzame oplossingen vinden voor de politieke conflicten. Daarbij wordt reeds verondersteld dat alle polen zich aan de afgesproken constitutionele spelregels willen houden. Die afspraken zijn op hun beurt weer gefundeerd in de daaraan overstijgende idee van gelijkheid en vrijheid.

De polarisatie binnen de grenzen van een democratische rechtsorde heeft ook een heilzame werking. Het debat over de integratie van minderheden en de islam, dat sinds Pim Fortuyn in alle hevigheid wordt gevoerd, versnelde uiteindelijk het emancipatieproces van minderheden. De ideologische strijd waarop Fortuyn hoopte, werd niet door de autochtonen maar door intellectuelen uit de islamitische wereld ontketend. De politieke islam wordt nu door personen bekritiseerd die wel degelijk theologische kennis hebben van de islam.

Het debat werd verlost van de Europese islamdeskundigen die elke vorm van debat over de islam hebben verhinderd. Nergens in Europa namen zo veel migranten – en dus nieuwe Europeanen – deel aan het maatschappelijke debat als in Nederland. Daarbij denk ik aan de bijdrage van oud-Kamerlid Ayaan Hirsi Ali, de schrijver Hafid Bouazza, Ehsan Jami, Nahed Salim, Ahmed Marcouch, Ahmed Aboutaleb en andere migranten.

Ferm
Een recent voorbeeld van de veranderingen dankzij polarisatie zijn de ferme uitlatingen van staatssecretaris Ahmed Aboutaleb over de Nederlandse jongeren van Marokkaanse afkomst. Volgens Aboutaleb, in het tv-programma Pauw & Witteman van 2 oktober 2008, moeten de gevestigde politieke partijen meer lef tonen als het gaat om actuele kwesties, zoals overlast door Marokkaanse jongeren. ‘De actualiteit wordt nu te veel gekaapt door Geert Wilders, die dat heel knap doet’, aldus Aboutaleb. Hij gaat nog een stap verder in zijn politieke analyse dan de gemiddelde PvdA’er: ‘Als het gaat om zaken als Marokkaanse jongeren die voor veel overlast zorgen en de straat terroriseren, vindt de burger wel een luisterend oor bij Wilders, maar niet bij de gevestigde politieke partijen.’

Wie had dit zes jaar geleden gedacht? Polarisatie heeft de bekrompenheid weggenomen. Dit geldt ook voor de mening over de islam. Nederlanders zijn positiever over de moslims dan in 2006. Dit blijkt uit een onderzoek van 8 augustus 2008 van TNS NIPO onder ruim 1.100 Nederlanders in opdracht van RTL Nieuws.

Een op de vijf ondervraagden zegt positief te zijn over moslims. En bijna een kwart is negatief. In 2006 dacht nog 40 procent negatief over moslims. En slechts 14 procent was positief over moslims. Zelfs na de uitzending van de film Fitna dacht nog 26 procent van de ondervraagden positief over de moslims. Het wordt steeds positiever.

De opiniepeiling van RTL is interessant omdat we dit ook in de politieke werkelijkheid zien. Voor 9/11 had niemand kunnen bedenken dat de burgemeester van Rotterdam, de tweede grote stad van Nederland, een moslim zou kunnen zijn. En dat die ook nog eens ondersteund zou worden door Marco Pastors, de vertegenwoordiger van Leefbaar Rotterdam.

Ook is de voorbije jaren de aanwezigheid van moslims in de Kamer en de lokale politiek sterk toegenomen. Dit zijn empirische feiten. Dat is precies wat wij met de politieke en culturele emancipatie bedoelen. Het heeft zich helaas nog niet vertaald in termen van economische emancipatie.

Welke conclusies mogen we aan deze resultaten verbinden?

Het scherpe islamdebat in Nederland wordt door de multiculturele industrie vaak als een slechte zaak aangeduid. Door dit debat zou haat zijn gekweekt bij de autochtone Nederlanders. Hoe meer we kritisch spreken over de islam, hoe meer Nederlanders de moslims zouden haten. Dit blijkt niet het geval te zijn. Fitna was een ware beproeving voor moslims en niet-moslims. Nooit eerder werd zo intens, veelvoudig en scherp geschreven en gesproken over de islam als in de Fitna-periode.

Maar wat was het resultaat van Fitna? Ten eerste hebben de meeste Nederlandse moslims laten zien dat ze niets voelen voor een gewelddadig optreden tegen de beledigers of de criticasters van de islam. De radicale salafisten stonden helemaal alleen in hun hetze tegen Wilders. Ten tweede bevorderde deze houding van de moslims hun acceptatie bij de autochtone Nederlanders. Daardoor zijn aanzienlijk meer Nederlanders positief gaan denken over moslims.

Dit blijkt ook uit de cijfers. Het ‘de boel bij elkaar houden’, het aan de Tweede Wereldoorlog gerelateerde Cohen-beleid heeft misschien alleen maar haat gezaaid. Want dat kwam er uiteindelijk op neer dat moslims nog extra bescherming nodig hadden. En dit leidde weer tot wantrouwen bij de autochtone Nederlanders: waarom zouden moslims extra moeten worden beschermd? De polemiek met de islam brengt juist de emancipatie van moslims voort. Al met al kan worden gesteld dat polarisatie een onontkoombaar aspect is van het politieke theater.

De weigering te polariseren betekent dat men zijn eigen positie gewonnen geeft zonder dat er überhaupt een strijd is geleverd. Het is verraad aan eigen standpunten, alsmede een onmenselijke gedrochtvoorstelling van die ‘ander’. Wie dit doet, wantrouwt het redelijke vermogen van de moslims.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.