Polarisatie is nuttig TEGEN

Onderzoek. Het begrip polarisatie is helemaal terug in het politieke en maatschappelijke debat. Maar is het ook een effectief middel?...

Polarisatie is volgens Wikipedia te omschrijven als ‘het veroorzaken van een conflict of het versterken van tegenstellingen tussen bevolkingsgroepen of politieke partijen’. De laatste tijd zien we in politiek en samenleving een steeds sterkere neiging polarisatie te zien als iets nuttigs, als een manier om samen verder te komen en te vernieuwen.

Polarisatie wordt sinds Pim Fortuyn gezien als een superieur alternatief voor ‘polderen’, het via overleg en onderhandeling bereiken van consensus. Ik betoog dat deze visie in strijd is met bevindingen uit wetenschappelijk onderzoek en dat, als zodanig, polarisatie vanuit moreel, ethisch en economisch perspectief moeilijk is te verdedigen.

In een conflict over belangen, opvattingen, of normen en waarden, kunnen partijen proberen door een goed gesprek tot een vergelijk te komen, ze kunnen de kwestie (en elkaar) uit de weg gaan of zelfs besluiten de onderlinge relatie op te heffen, ze kunnen elkaar gelijk geven en overgaan tot de orde van de dag, of ze kunnen polariseren. Polariseren omvat al die gedragingen die erop gericht zijn de eigen belangen, opvattingen, waarden, normen en inzichten te laten prevaleren boven die van de tegenpartij.

Polariseren komt vaak voort uit de wens de tegenpartij te domineren en men laat zich dan ook weinig tot niets gelegen liggen aan de belangen, opvattingen en inzichten van de tegenpartij. Dit kan door argumenten aan te leveren, of een coalitie met gelijkgestemden aan te gaan, maar ook door de tegenpartij te bedreigen met sancties, door zich publiekelijk vast te leggen op een positie, of door te proberen de tegenpartij belachelijk te maken.

Onverzoenlijk
Door te polariseren intensiveert een conflict: partijen worden onverzoenlijker, halen elkaar publiekelijk onderuit, stapelen nieuwe verwijten op oude en onderling respect neemt af. Door te polariseren verschuift het doel van het conflict willen oplossen naar de ander het conflict doen verliezen.

Toch kiezen partijen vaak voor polarisatie. Het kan ‘verkocht’ worden als een teken van loyaliteit naar de eigen achterban: door zich hard en polariserend op te stellen, toont men zich in feite een trouw en loyaal groepslid, wat weer voordelig is voor bijvoorbeeld de eigen status binnen de groep. Polariserende opmerkingen van politici, met name van diegenen die een hoger ambt of meer Kamerzetels ambiëren, kunnen op die manier goed begrepen worden.

Daarnaast is polariseren gemakkelijker en minder inspannend dan het al polderend navigeren en integreren van tegengestelde belangen, inzichten en opvattingen. Polderen vereist vaak ook meer durf, want de autochtone bewoners in Amsterdam-West hebben niet direct door waarom burgemeester Cohen thee gaat drinken met Marokkaanse hangjongeren. Kortom, polariseren kan iedereen, polderen niet.

Vorig jaar riep Wouter Bos op om binnen de PvdA meer te polariseren rondom het integratie- en immigratievraagstuk. De gedachte was dat hierdoor betere oplossingen op tafel zouden komen en de partij meer ‘smoel’ zou krijgen.

En inderdaad, als conflicten ergens een positieve bijdrage kunnen leveren, is het op het vlak van creativiteit en besluitvorming. Uit onderzoek blijkt wel dat hieraan voorwaarden zijn verbonden. Conflicten bevorderen de creativiteit en inventiviteit van betrokken individuen en groepen wanneer, ten eerste, de conflicten vooral taakinhoudelijk van aard zijn en, ten tweede, onderlinge verhoudingen goed zijn, mensen elkaar vertrouwen en het licht in de ogen (blijven) gunnen. Een beleidsteam dat een financiële crisis het hoofd moet bieden, functioneert beter wanneer men taakinhoudelijk debatteert en elkaar het vuur na aan de schenen durft te leggen.

Maar zodra sociaal-emotionele kwesties rondom normen en waarden, of iemands persoonlijke identiteit en statuspositie, een rol gaan spelen, nemen de creativiteit en het leervermogen direct af. Aan een gepolariseerd debat over ideologische kwesties, zoals het integratievraagstuk of de rol van de islam in onze samenleving, heb je dus helemaal niets. Wantrouwige mensen laten het achterste van hun tong niet meer zien, en ze kunnen en willen niet voortbouwen op elkaars ideeën.

Polarisatie zorgt ervoor dat wat begint als een taakinhoudelijk, feitelijk debat uitmondt in een wirwar van belangentegenstellingen, betwiste normen en waarden en geschonden gevoelens. Door te polariseren raakt ‘de oplossing’ uit het vizier en komt ‘mijn oplossing’ (of sterker nog: ‘jouw oplossing vooral niet’) te pregnant naar boven drijven. Terwijl een taakinhoudelijk conflict creativiteit bevordert, leidt een gepolariseerd conflict tot rigide, zwart-wit denken.

Vaak wordt geopperd dat groepen slechte beslissingen nemen, met soms desastreuze gevolgen, omdat men lastige kwesties en meningsverschillen uit de weg ging of glad streek. Inderdaad blijkt uit een groot aantal studies dat groepen betere beslissingen nemen wanneer sommige groepsleden stelling nemen tegen de opinio communis en blijven zoeken naar manieren om hun tegendraadse standpunt te laten tellen.

Dit vereist een constructieve sfeer van participatie en samenwerking. Het conflict mag niet zodanig escaleren dat het fundamentele voortbestaan van de groep of samenleving bedreigd wordt. Polarisatie doet afbreuk aan beide voorwaarden; zij maakt het conflict bedreigender en ondermijnt onderling vertrouwen.

Bovendien zorgt polarisatie ervoor dat individuen en groepen zich ingraven en besluiten ‘niets te besluiten’. Terwijl een taakinhoudelijk conflict kwalitatief hoogwaardige besluitvorming kan stimuleren, leidt een gepolariseerd conflict tot een patstelling en gebrek aan besluitvaardigheid.

Woede
Conflicten zijn inherent emotionele gebeurtenissen en gaan gepaard met (onderdrukte) woede en angst, en vormen een bedreiging voor iemands gevoel van eigenwaarde en zelfbeeld. Conflicten zijn stressvolle gebeurtenissen die een sterk beroep doen op lichaam en geest van betrokken partijen.

Polarisatie maakt een conflict alleen maar stressvoller. Recent wetenschappelijk onderzoek maakt duidelijk dat dit op de langere termijn de gezondheid en het welzijn van betrokkenen ondergraaft, met psychosomatische klachten, zoals hoofdpijn, slapeloosheid, burn-out (uitputting) en soms zelfs depressiviteit tot gevolg.

Door te polariseren verwordt een potentieel zinvol, taakinhoudelijk conflict tot een sociaal-emotionele wirwar van belangen en geschonden gevoelens, verdwijnt onderling vertrouwen en respect en wordt het psychische en fysieke gestel zwaar op de proef gesteld.

Vaak verkiezen we, desalniettemin, polarisatie boven polderen en constructief overleg. Door te polariseren komen we stevig en stoer over, dienen we onze directe eigen belangen beter, halen we een wit voetje bij onze achterban en stellen we onze status en machtspositie veilig.

Daarentegen vereist polderen dat we blijven nadenken over wat we willen en waarom, hoe dat zich verhoudt tot dat wat anderen willen, denken en vinden. Het vereist een zoektocht naar creatieve oplossingen waar niet een enkele groep of coalitie, maar iedereen van profiteert.

Polderen is minder zichtbaar en levert op de korte termijn minder op dan polariseren. Maar door te polderen blijven man en bal gescheiden en blijft er ruimte voor creatieve, hoogwaardige beslissingen en oplossingen. Door te polariseren verdwijnt dit alles als sneeuw voor de zon.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.