ANALYSEVERKIEZINGEN POLEN

Pokerspel in Polen met verkiezingen als inzet

Midden in de coronacrisis was het de bedoeling dat de Polen zondag een nieuwe president zouden kiezen. Dat lijkt onhaalbaar, want te gevaarlijk. 

Voorbijgangers lopen met verplicht gezichtsmasker langs het presidentieel paleis in Warschau. Voor zondag 10 mei stonden er presidentsverkiezingen gepland, maar het is de vraag of en hoe die doorgang zullen vinden. Beeld Piotr Malecki

Het klokje op de website van de Poolse kiesraad loopt: nog drie dagen en vijftien uur, dat was de stand woensdagmiddag. Officieel staan er presidentsverkiezingen gepland voor aanstaande zondag 10 mei, maar eigenlijk gelooft niemand nog dat de Polen die dag ook daadwerkelijk hun stem zullen uitbrengen.

Binnenkort komt het Lagerhuis in Warschau daarom bijeen voor een alles-of-nietsstemming. Het plan is om vanwege de corona-uitbraak per post te stemmen. Niet op 10 mei, zo klinkt het schoorvoetend binnen de rechts-populistische regeringspartij Recht en Rechtvaardigheid (PiS), maar wel zo snel mogelijk. De zittende president Andrzej Duda, tevens PiS-kandidaat, scoort op het moment meer dan 50 procent in de peilingen. Uitstel met een jaar – zoals de oppositie wil – zou zijn herverkiezing in gevaar brengen, is de vrees.

In de chaos van de voorbije weken begon de PiS-regering maar vast stembiljetten te drukken, voor de zekerheid zonder datum erop. Ze lekten uit en belandden (letterlijk, in een enkel geval) op straat. Niemand in Polen heeft ervaring met stemmen per post en er bestaan grote zorgen over de vraag of er op tijd genoeg kiescommissies kunnen worden gevormd. De oppositie smeekt de PiS-regering al weken om de noodtoestand uit te roepen en zo de verkiezingen automatisch uit te stellen.

Op de afloop van dit politieke theaterstuk durft haast niemand zijn geld te zetten. Er circuleren de wildste scenario’s. In het gunstigste geval (voor de regering) komt er uitstel met twee weken: de verkiezingen zijn dan op zaterdag 23 mei. In het slechtste geval verliest het kabinet zijn meerderheid, klapt de coalitie en komen er deze zomer niet alleen presidents- maar ook parlementsverkiezingen. 

Een vrouw met een mondkapje loopt een postkantoor uit in de wijk Praga in Waschau, waar op de muur de leus 'Stemmen verboden' is gekalkt. De presidentsverkiezingen zullen hoogstwaarschijnlijk per post plaatsvinden.Beeld Piotr Malecki

Het plan
Toen de corona-uitbraak de eerste doden eiste, besloot de Poolse regering de verkiezingen per post te organiseren. ‘Er zijn een miljoen problemen’, blufte vicepremier Jacek Sasin, ‘maar het is te doen.’ Een onderminister werd bij Defensie weggeplukt en hoofd gemaakt van het postbedrijf: dit werd een militaire operatie. De nationale kiesraad – voorstander van uitstel – werd buitenspel gezet.

Alle gemeenten kregen – soms om half 3 ’s nachts – het verzoek hun bevolkingsregister te delen. Toen sommige dat weigerden, wendden de organisatoren zich tot een ministerie dat ook over de adresgegevens beschikte. Privacybezwaren werden aan de kant geveegd. Epidemiologen maakten gehakt van het plan (het risico op besmetting bij kiescommissies is hoog), en in peilingen gaf tweederde van de Polen dat ze sowieso niet gaan stemmen, omdat ze de campagne ondemocratisch vinden.

Per afgeleverd stembiljet is postbodes een bonus in het vooruitzicht gesteld van anderhalve zloty (30 eurocent). Bezorgers die met ware doodsverachting leveren aan kiezers in quarantaine, krijgen zelfs nog ietsje meer. Omdat geen bedrijf in Polen een order voor 30 miljoen enveloppen aankon, werden ze volgens het links-liberale dagblad Gazeta Wyborcza besteld in China.

De saboteur
In normale tijden is er maar één man die de Poolse politiek domineert: de kleine, grijze PiS-partijleider Jaroslaw Kaczynski. Maar sinds enkele weken moet Kaczynski de schijnwerpers met een concurrent delen. Jaroslaw Gowin (58) staat aan het hoofd van een kleine coalitiepartner waarvan niemand in Warschau de naam (‘Overeenstemming’) kan onthouden. In april verraste Gowin vriend en vijand door aan te kondigen dat hij – net als de oppositie – tegen een gehaaste stembusgang op 10 mei is. Hij trad terug als vicepremier maar bleef aan als fractievoorzitter.

Woensdag dreigde Gowin de plannen om per post te stemmen definitief te saboteren. Daarmee wankelde de krappe meerderheid van de PiS-coalitie. Op het partijkantoor werd koortsachtig overlegd. Aangenomen wordt dat Kaczynski er alles aan doet om Gowin binnenboord te houden. Diens fractiegenoten werden volgens mediaberichten gepaaid met lucratieve posten bij staatsbedrijven. Drie hebben zich achter PiS geschaard, maar daarmee is de regering er nog niet. Uit Gowins kruiwagen moeten minstens vijf kikkers blijven zitten, om een meerderheid te halen.

Jongeren met mondkapjes op bij een tulpenveld op het busstation van Warschau. Een aantal maatregelen om de verspreiding van het coronavirus tegen te gaan is versoepeld, waardoor er weer meer mensen de straat opgaan.Beeld Piotr Malecki

De favoriet
Andrzej Duda, nu 47 jaar oud, kwam als een nobody de Poolse politiek binnen, maar groeide de voorbije jaren in populariteit, net als de first lady die vaak met hem meereist. Vooral op het platteland wordt hij gezien als de frisse, haast jongensachtige vernieuwer die Polen nodig heeft. Sinds hij president werd in 2015, bezocht hij alle uithoeken van het land. Hij hees kleine kinderen op zijn arm en sprak over ‘familiewaarden’ en het rechttrekken van de scheve economische verhoudingen tussen ‘Polen A’ (de steden) en ‘Polen B’ (de provincie).

In de draaiboeken van PiS is het cruciaal dat Duda wordt herkozen. Zonder hulp van de president – die in Polen bijvoorbeeld wetten kan vetoën – zou het voor de PiS-regering een stuk ingewikkelder worden om haar controversiële plannen voor de rechtsstaat door te voeren.

De kandidaten
Duda’s uitdagers zitten al weken met een dilemma. Ze kunnen oproepen tot een boycot, maar als de verkiezingsdatum ietsje wordt uitgesteld, staan ze straks met lege handen. Daar komt bij dat ze – vanwege de pandemie – al hun bijeenkomsten hebben moeten staken. Tandenknarsend moeten ze toezien hoe alleen Duda in het openbaar bezoeken kan afleggen. Dinsdagavond stemde de senaat (in meerderheid in oppositiehanden) tegen het plan, maar het laatste woord is aan het Lagerhuis.

Malgorzata Kidawa-Blonska, presidentskandidaat voor het centrum-rechtse Burgerplatform (PO), noemde de verkiezingen ‘crimineel’, maar komt ondertussen maar niet van haar technocratische uitstraling af. De o zo belangrijke stem van het platteland zal haar daardoor waarschijnlijk ontgaan. Er zijn twee kanshebbers die beter scoren: de lijsttrekker van boerenpartij PSL en de onafhankelijke ex-journalist Szymon Holownia.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden