Poetins vervolgingsmachine

Met de veroordeling van Aleksej Navalny verdwijnt weer een tegenstander van Vladimir Poetin van het toneel. 'Dit doet denken aan de tijden van Stalin en Chroetsjov.'

De veroordeling donderdag van Aleksej Navalny - de man die de protestbeweging in Rusland vleugels gaf - is een zwarte bladzijde in de politieke geschiedenis van het Rusland na de Sovjet-tijd. De repressie van dissidente stemmen heeft vele gedaanten aangenomen, maar het hart ervan wordt gevormd door Poetins 'vervolgingsmachine'.

'In Rusland is het niet ongewoon om politieke opponenten van het regime schuldig te verklaren aan criminele daden. Zowel tijdens de jaren van Stalins terreur als in de Chroetsjov-Brezjnev-jaren bestempelden onze machtshandhavende organen en onze justitiële macht zulke opponenten van het regime als criminelen - wat de leiders van het land in staat stelde te beweren dat er geen politieke gevangenen waren.'

Dit lesje geschiedenis werd gisteren na de bekendmaking van het Navalny-vonnis door Michail Chodorkovski gegeven. Chodorkovski is de voormalige olietycoon die sinds 2003 gevangen zit, in twee processen schuldig bevonden is aan absurde vergrijpen en die nu een derde proces boven het hoofd hangt - want anders zou hij komend jaar moeten worden vrijgelaten.

Sinds de terugkeer van Vladimir Poetin als president, in mei vorig jaar, zijn tal van wetten aangenomen die de ruimte beknotten om afwijkende meningen te ventileren. De bekendste zijn de aangescherpte regels voor demonstraties en de wijze waarop niet-gouvernementele organisaties zijn gekortwiekt.

Maar het hart van de repressie speelt zich af in de rechtszaal. Voor het westerse publiek is de feministische punkband en actiegroep Pussy Riot het bekendste voorbeeld: twee jaar gevangenisstraf voor een protestoptreden van 40 seconden in een kathedraal.

Dat is slechts het topje van de ijsberg.

24 september 2011

Voor een beter begrip van wat gisteren uitmondde in de onthoofding van Ruslands eerste serieuze protestbeweging, is het goed terug te gaan naar 24 september 2011 en 6 mei 2012. Op die eerste datum kondigen Dmitri Medvedev en Vladimir Poetin aan dat de laatste weer als president zal terugkeren naar het Kremlin. De bekendmaking wordt door het politiek bewuste deel van de Russische bevolking als een belediging ervaren. Gevoegd bij de openlijke fraude tijdens de verkiezingen voor de Doema, het Russische parlement, in december 2011, vormt ze de aanleiding voor de grootste protestmanifestaties in twintig jaar in Rusland.

De nieuwe generatie protestleiders - die de Russen in niets doet herinneren aan de 'democraten' van de jaren negentig en die op een frisse, moderne manier (via internet) steun mobiliseert - wordt geleid door Aleksej Navalny. Met achter hem mensen als Sergej Oedaltsov - een straatactivist van het eerste uur die de linkerflank afdekt.

6 mei 2012 is de dag voordat Poetin zich in een zwarte Mercedes door volledig ontruimde straten in het centrum van Moskou naar het Kremlin laat rijden voor zijn inauguratie. Opnieuw gaan tienduizenden mensen de straat op om vreedzaam en gewapend met creatieve leuzen tegen Poetin te betogen. Maar ditmaal is het eindpunt, het Bolotnaja-plein, grotendeels afgezet door oproerpolitie. De menigte komt in een fuik terecht, er ontstaan opstootjes. Het is een slecht voorteken dat op televisie direct al de vergelijking wordt gemaakt met de drie dagen van chaos en rellen die Londen beleefde in 2011.

Wat is een jaar en twee maanden later de situatie?

Het zogeheten Onderzoekscomité - een aparte justitiële tak die direct onder de president valt en zich bezighoudt met grote zaken - heeft zich ontpopt als Poetins favoriete pitbull. Door de 'onderzoeken' van dit comité is de ruggengraat van de protestbeweging effectief geknakt. Twee van de aansprekendste leiders - Navalny en Oedaltsov - zijn uitgeschakeld. De twee Doemaleden - Gennadi Goedkov en Ilja Ponomarjov - die de geest van de protestbeweging ook naar het parlement wilden overbrengen, zijn verwijderd (Goedkov) of staan onder verdenking (Ponomarjov).

Ook de elite zelf wordt gezuiverd: de beroemde liberale econoom Sergej Goerijev vluchtte naar Parijs na ondervraging door het Onderzoekscomité. Zelfs Poetins voormalige spindoctor Vladislav Soerkov moest het veld ruimen na een openlijke aanvaring met dit comité.

En in het 'Bolotnaja-proces' zitten zo'n dertig gewone demonstranten of activisten al bijna een jaar in voorarrest of worden nu - met twaalf man in een glazen kooi - berecht wegens vergrijpen als 'deelname aan massale rellen', waarvoor ze tot 10 jaar gevangenisstraf kunnen krijgen. Mensen zoals de jonge alleenstaande moeder Maria Baronova, die onder huisarrest staat onder de krankzinnige verdenking dat ze de rellen heeft aangewakkerd. De activist Leonid Razvozzjajev werd zelfs tijdens zijn asielaanvraag in Kiev ontvoerd, en naar eigen zeggen gemarteld, om een schuldverklaring te tekenen over het organiseren van de massale rellen met buitenlands (Georgisch) geld. Zoals Chodorkovski zegt: 'Het antwoord om de roep om vrije verkiezingen is het Bolotnaja-proces'.

Hoe Poetins machine werkt

Dat zich in een mum van tijd de strafzaken hebben opgestapeld tegen mensen als Navalny (hem wachten nog vier andere zaken) is geen toeval. Onderzoekers gaan als volgt te werk: alle personen en bedrijven met wie iemand ooit zaken heeft gedaan, worden ondervraagd en onder druk gezet om tegen het 'slachtoffer' te getuigen. Wie dat niet doet, riskeert ernstige problemen.

Zoals woordvoerder Sergej Markin van het Onderzoekscomité al toegaf over Navalny: 'Omdat de verdachte alles deed om aandacht te trekken en zelfs de mensen aan de macht openlijk uitlachte, werd de belangstelling voor zijn verleden groter.'

Het Onderzoekscomité wordt geleid door Aleksandr Bastrykin, een studievriend van Poetin die uit het 'juiste hout' gesneden is. Vorig jaar ontvoerde hij nog een journalist van Novaja Gazeta op wie hij boos was naar het bos, alwaar hij dreigde hem te liquideren. Dat ging een beetje ver en Bastrykin moest zijn excuses aanbieden voor de 'grap' - maar het hinderde zijn carrière als kruisvaarder tegen Poetins vijanden niet. Daarvoor is de vervolgingsmachine die hij leidt waarschijnlijk te succesvol.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden