Gastcolumn

Poetins sloopkogel slingert door Moskou

Poetin heeft een feodaal stelsel opgetuigd waarin de wet ondergeschikt is aan de staatsmacht en alles en iedereen horig is aan zijn heerschappij.

Een winkeltje bij de ingang van de metro in Moskou Beeld epa
Een winkeltje bij de ingang van de metro in MoskouBeeld epa

Metroreizigers in Moskou keken vreemd op deze week. Opeens lagen de winkels bij hun metrostation in puin. Het stadsbestuur had een leger sloopbedrijven eropuit gestuurd om in het holst van de nacht en onder politiebegeleiding een honderdtal commerciële objecten met de grond gelijk te maken. Dat die winkeltjes er meer dan twintig jaar stonden en er voor de sloop geen gerechtelijk bevel was uitgesproken, hield ze niet tegen. De woedende middenstanders werden op afstand gehouden. Andere winkeliers die bang waren dat ook hun toko tegen de vlakte moest, hingen snel een foto van Poetin op de voordeur. Het mocht niet baten.

Het stadsbestuur sprak van een wildgroei van illegale bouwsels, een erfenis uit de wilde jaren negentig. Toegegeven, mooi zijn ze niet, de uit de kluiten gewassen schreeuwerige constructies van geplastificeerd aluminium, maar voor de Moskoviet zijn ze van levensbelang. Je kan er dag en nacht terecht voor al het broodnodige: schoenveters, sim-kaarten, bloemen, shoarma, condooms, kauwgom, sigaretten, komkommers, tomaten en voor onderweg naar huis (alleen niet ná tienen) een halve liter pils.

De gedupeerde winkeliers krijgen geen compensatie. Op het gemeentehuis laat het ze koud. Een woordvoerder noemt de ondernemers naïef. Ze wisten toch zeker dat ze daar illegaal zaten? Waarom hadden ze überhaupt de moeite genomen troubleshooters naar het stadhuis te sturen om een deal te fixen? Zonde van het geld, vindt de ambtenaar.

Russische ondernemers zijn wel wat gewend, vooral in het mkb. Wet- en regelgeving zitten vol tegenstrijdigheden en er ligt altijd een corrupte ambtenaar op de loer die een deel van de winst opeist, omdat er een vergunning is verlopen of omdat de sanitaire voorzieningen niet op orde zijn. Nu de Russische consument door de crisis minder geld te besteden heeft, hebben de middenstanders het nog zwaarder. Daar bovenop komen de importverboden van het Kremlin, als antwoord op de westerse sancties. Om de pijn te verzachten hebben Poetin en Medvedev beloofd het mkb te ondersteunen en privaat ondernemerschap volledige vrijheid te bieden. Maar de sloopkogel die nu door Moskou slingert, slaat ook die belofte in barrels.

Horig aan zijn heerschappij

Een belangrijke voorwaarde voor een gezond ondernemersklimaat is de bescherming van het eigendomsrecht. Onder Poetin is het daar nooit van gekomen. In tegendeel, hij heeft een feodaal stelsel opgetuigd waarin de wet ondergeschikt is aan de staatsmacht en alles en iedereen horig is aan zijn heerschappij.

Het maakt niet uit of de Moskouse middenstand al dan niet de rechtmatige eigenaar is van de winkelruimtes die op de slooplijst staan. Eigendom is iets dat je gegund wordt en garanties liggen niet besloten in de wet, maar in relaties en conventies. Daarvoor wordt afgerekend in loyaliteit en harde valuta.

In dit systeem hoeft niemand ergens op te rekenen. Niet alleen kleine ondernemers hebben te maken met willekeur, aandeelhouders en investeerders leven met precies dezelfde onzekerheid. Net als de bureaucraten die hun corrupte verdienmodellen willen veiligstellen. Ze kunnen ieder moment van hun lucratieve positie in het staatsapparaat worden verstoten.

De Russische president Poetin. Beeld ap
De Russische president Poetin.Beeld ap

Duit in het zakje

Niet zo gek dus dat Russische zakenlui en officials zekerheid zoeken in Europese jurisdicties en ingenieuze offshore-constructies bedenken om hun vermogen het land uit te sluizen. Alleen in de huidige crisis komen zij daar niet zo makkelijk mee weg. Poetin wil de staatskas spekken en eist dat iedereen een duit in het zakje doet. Linksom of rechtsom. Er is zelfs een anti-corruptie campagne gestart. Verwacht alleen geen structurele aanpak van het probleem. Corruptie is en blijft voor Poetin het belangrijkste politieke instrument. Hij wil vooral schrik aanjagen.

Zelfs de leden uit Poetins inner circle mogen zich zorgen maken. Vorige week kwam het nieuws naar buiten dat de federale recherche onderzoek doet naar corruptie binnen de Russische spoorwegmaatschappij. In de marges van datzelfde nieuws liet de Centrale Bank weten dat zij de licentie had ingetrokken van de thuisbank van de spoorwegen, die feitelijk fungeerde als de privébank van oud-spoorwegbaas en Poetins boezemvriend Vladimir Jakoenin. Jakoenin werd lang gezien als mogelijke opvolger van Poetin, totdat hij in augustus onverwacht ontslag nam en verdween uit het centrum van de macht.

De Russische anti-corruptie activist Aleksei Navalny heeft een lijvig dossier opgebouwd over de ongekende zelfverrijking van Jakoenin en zijn familie. Die openbaringen hebben nooit geleid tot vervolging. Ook niet in Europa, waar Jakoenins zoon, spil in een schimmig netwerk van brievenbusfirma's, gewoon de Britse nationaliteit heeft gekregen. Als lid van de zogenaamde 'collectieve Poetin' was Jakoenin onaantastbaar. Waarom wordt zijn immuniteit nu wel opgeheven? Het blijft speculeren. De woordvoerders van het Kremlin weigeren commentaar, maar het feit dat ze een strafrechtelijk onderzoek naar een van Ruslands machtigste mannen niet ontkennen, is veelzeggend.

Wil Poetin een voorbeeld stellen en offert hij zijn meest loyale vriend op om het publiek te laten zien dat het hem menens is? Menens met wat eigenlijk? Ramt de sloopkogel straks ook door de muren van het Kremlin?

Hans Loos is publicist en Rusland-specialist. Deze maand is hij gastcolumnist van Volkskrant.nl.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden