POETINS RUSSISCHE ORDE '

POETINS eerste taak is herstel van de orde', schreef de Moskouse correspondent van de Volkskrant na de vervroegde presidentsverkiezingen van zondag jongstleden die de KGB-machtsovername in het Kremlin bezegelden....

Vloeit er misschien bloed in de straten van Moskou en St.-Petersburg? Ligt het land door stakingen stil? Hebben de studenten hun universiteiten soms bezet? Marcheren honderdduizenden betogers van het Gorki-park over de Ring richting Rode Plein?

Niets van dat alles. Integendeel. De uitgeputte bevolking heeft gehoorzaam gestemd op de kandidaat die het Kremlin uit de hoed toverde. De president heeft volmachten die ver uitgaan boven de bevoegdheden van zijn Amerikaanse en Franse ambtsgenoten. En hij wordt door leger en politie gesteund.

Toch wanorde? Het antwoord is dat de wanorde een typisch Russische wanorde is. De chaos is voor een deel de wanorde van een overgangsperiode, maar vooral een wanorde die wortelt in de aard van het land; verergerd door een ongelukkige geschiedenis.

Rusland is een gigantische ruimte met een aantal bevolkingscentra waartussen onafzienbare leegten. Nooit ontstond er een federale structuur die centrum en regio's in balans bracht. Nooit werd Rusland een zelfregulerende samenleving die zich door interne kracht ontwikkelt. De tsaren regeerden als autocraten, de communisten trachtten de ontwikkeling te forceren met een meedogenloze partijdictatuur. Anders dan in bijvoorbeeld Polen waar de overgang ordelijk en voorspoedig verliep, barstte in het onvoorspelbare Rusland met de ineenstorting van het communisme de wanorde los.

Misschien dat het met betere leiders dan Gorbatsjov en Jeltsin anders had kunnen lopen, maar een feit is dat Rusland er - in vergelijking met de stand in de rest van de wereld - beroerder voorstaat dan aan het begin van de twintigste eeuw, toen het tsarisme even de kant van een constitutionele monarchie op leek te gaan.

Het is verleidelijk te speculeren over de vraag of in het historische proces van de opkomst en neergang van staten het Russische rijk zijn hoogtepunt niet al ruimschoots achter zich heeft. Misschien viel het hoogtepunt van de Russische macht zelfs wel in de nadagen van Napoleon en werd de ontwikkeling van het land al gefrustreerd door het neerslaan van de rebellie van de Dekabristen. Ook zonder een dergelijke veronderstelling is echter evident dat Poetin - of welke andere machthebber in Moskou dan ook - bij het streven de neergang van Rusland in de wereld een halt toe te roepen, voor een zware opgave komt te staan.

Dat betekent niet dat er geen verbeteringen mogelijk zijn. Poetin is als persoon in veel opzichten de anti-Jeltsin en waarschijnlijk mede daarom gekozen. Hij is klein van stuk, on-Russisch ascetisch, kennelijk kerngezond en volstrekt onsentimenteel. Op de stoel van de zwaar-drinkende romanticus en chaotische volksmenner Jeltsin zetelt nu in het Kremlin een harde, gevoelsarme, uitstekend opgeleide KGB-bureaucraat, die door zijn langdurige stationering in Duitsland de moderne buitenwereld van dichtbij heeft leren kennen. Alleen al het feit dat er nu een leider is die niet van ontwenningskliniek naar operatiekamer moet worden gebracht, maakt een groot verschil.

Waarschijnlijk zal Poetin zijn macht vrij snel consolideren, zich tegenover het Westen als een onverwacht charmante gesprekspartner gedragen en door enkele concessies op ontwapeningsgebied (ratificatie van START-2) de geldkraan van het IMF weer gedeeltelijk open weten te krijgen. Als dan tevens de olieprijzen torenhoog blijven en de oorlog in de Kaukasus op een laag pitje gehouden kan worden, is er alle kans dat de voorzichtige economische opleving voortgaat.

Dat is echter allemaal niet meer dan oppervlakkig, korte-termijnwerk. De kern van de chaos wordt gevormd door fundamentelere zaken als de traditioneel Russische wetteloosheid, de omkoopbaarheid van een machtige, maar incompetente bureaucratie en de criminalisering van een leeggeroofde economie.

Poetin belooft wet en orde te brengen. Maar is de KGB, die hij presenteert als het apparaat waarop hij wil steunen, niet de belichaming van de ultieme wetteloosheid? In het verleden, maar ook recent. Zie de manier waarop de KGB (toen door Poetin zelf geleid) een filmpje in omloop bracht van een met prostituees dollende procureur-generaal nadat deze het in zijn hoofd had gehaald een onderzoek te starten naar corruptie in de omgeving van Jeltsin.

Met de democratische beweging die zich na 1985 manifesteerde had Poetin nooit iets van doen. In die tijd werkte hij in Oost-Duitsland met de Stasi samen. Nu zijn de democratische impulsen in Rusland voorlopig kennelijk uitgewerkt en Poetin zet zijn kaarten op 'een sterke staat'.

Een sterke staat. Van Peter de Grote tot Stalin het traditionele Russische antwoord op de traditionele Russische chaos. Soms werd Rusland er tijdelijk machtig mee. Gelukkig, stabiel en welvarend nooit.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden