Poetins omslagpunt?

President Poetin lijkt nu oppermachtig, maar het neerschieten van MH17 is het begin van het einde.

Wanneer de incompetentie in het Kremlin tot moord en doodslag leidt, kunnen de functionarissen daar erg zenuwachtig worden. Terwijl het nieuws over het neerschieten van vlucht MH17 van Malaysia Airlines boven Oekraïne langzaam tot Rusland doordrong, dachten veel mensen met een goed geheugen terug aan de aanval door de Sovjet-Unie op vlucht 007 van Korean Air Lines, bijna 31 jaar geleden, en de politieke gevolgen daarvan.


Destijds loog het Kremlin aanvankelijk tegen de wereld dat het niets te maken had met het vermiste KAL-toestel. Later werd beweerd dat het Zuid-Koreaanse straalvliegtuig voor Amerika aan het spioneren was. Toch was dat incident een omslagpunt voor het Sovjet-leiderschap. Het betekende het einde van de carrière van stafchef maarschalk Nikolai Ogarkov, een havik van de ergste soort. Hij had het Kremlin in ernstige verlegenheid gebracht met zijn tegenstrijdige en weinig overtuigende pogingen om het neerhalen van het vliegtuig te rechtvaardigen.


De onbekwaamheid (en het onbeholpen gedraai) van Ogarkov, in combinatie met de sinds 1979 steeds slechter verlopende oorlog van de Sovjet-Unie in Afghanistan, brachten het vergevorderde verval van het systeem aan het licht. De stagnatie die was ingezet tijdens het bewind van Leonid Brezjnev werd na diens dood in 1982 alleen maar erger. Brezjnevs opvolgers, eerst de ex-KGB'er Joeri Andropov en daarna het lid van het Centraal Comité van de Communistische Partij Konstantin Tsjernenko, stonden niet alleen al met één been in het graf toen ze aan de macht kwamen, maar waren tevens volkomen ongeschikt om de Sovjet-Unie te hervormen.


De enorme verliezen in Afghanistan (even groot als die van de VS in Vietnam, maar in een veel kortere periode opgelopen) deden veel mensen al vermoeden dat het Kremlin een gevaar voor zichzelf aan het worden was; de aanval op een burgertoestel leek dat besef nog eens te bevestigen. Het was dan ook dit besef waardoor Michael Gorbatsjov aan de macht kwam en hij de steun van het kader kreeg voor zijn hervormingsbeleid van perestrojka (hervorming) en glasnost (openheid).


Natuurlijk is de geschiedenis niet voorbestemd, maar er zullen best mensen in Poetins entourage zijn, en misschien wel Poetin zelf, die even hebben teruggedacht aan het falen van Ogarkov en de impact daarvan op de Sovjet-elite. Tenslotte baseren de leiders in het Kremlin, inclusief Poetin, hun identiteit op het verleden en niet op de toekomst.


Poetins argumenten voor het annexeren van de Krim lijken dan ook sterk op die van Brezjnev destijds voor het binnenvallen van Afghanistan: het verijdelen van plannen van de vijand om het land te omsingelen. In 2004 zei Poetin in een toespraak tot Russische veteranen over de Afghaanse invasie dat er legitieme geopolitieke gronden waren om de Centraal-Aziatische grens van de Sovjet-Unie te verdedigen, net zoals hij in maart van dit jaar veiligheidsredenen aanvoerde om zijn Oekraïense landjepik te rechtvaardigen.


In de tijd van Brezjnev weerspiegelde diens expansiebeleid de nieuwe, op energie gebaseerde welvaart. Ook de uitbreiding en modernisering van het militaire apparaat door Poetin in de afgelopen tien jaar is gefinancierd met de export van energie. Die meevaller verhult Poetins falende economische beleid: de groei en de staatsinkomsten zijn nu volledig afhankelijk van de fossiele-brandstoffensector.


Poetins incompetentie reikt veel verder dan alleen de economie. Zijn veiligheidstroepen treden nog steeds bruut op, zonder rekenschap af te leggen. In sommige delen van het land werken ze samen met criminele bendes. Het door Poetin gecontroleerde rechtssysteem heeft gewone mensen weinig te bieden. Militaire installaties, onderzeeërs, olieplatforms, mijnen, ziekenhuizen en bejaardenhuizen vliegen geregeld de lucht in, storten in of zinken, door verwaarlozing en het totaal ontbreken van aansprakelijkheid.


Wanneer de steun van de bevolking voor Poetins annexatie van de Krim afneemt, en dat is onvermijdelijk, zullen zijn tekortkomingen nog duidelijker worden in het schelle licht van de ramp met de MH17. Als de Russische staat goed zou functioneren, zou Poetin de druk van de oppositieleiders kunnen blijven weerstaan, maar de beschuldiging van de oppositie dat Poetins regime bestaat uit 'zwendelaars en dieven' zal steeds luider klinken, nu de Russen de resultaten overal om zich heen kunnen zien.


Door zichzelf in feite tot 'de staat' te maken, wordt Poetin steeds meer gezien als de verantwoordelijke voor alle tekortkomingen van die staat, net als de bejaarde kliek die het veld moest ruimen toen Gorbatsjov aantrad. En hoewel weldenkende Russen wellicht weinig kunnen uitrichten tegen Poetins arrogantie en zijn blunders, geldt dat niet voor de rest van de wereld. Zelfs zijn partners - met name de andere BRICS-landen (Brazilië, India, China en Zuid-Afrika) - kunnen zijn minachting voor het internationale recht en voor de soevereiniteit van zijn buren nu niet langer door de vingers zien, zoals ze nog wel deden tijdens de recente BRICS-top in Brazilië. Ook de laatste Europese oogkleppen voor Poetin lijken nu te zijn afgezet en serieuze sancties lijken niet meer ver weg.


Poetin is 61, tien jaar jonger dan de leiders die de Sovjet-Unie destijds aan de rand van de afgrond brachten, en de grondwet staat toe dat hij voor nog minstens tien jaar aan de macht blijft. Nu het bbp maar 1,3 procent is gestegen in 2013 - en sancties de economie nog meer schade zullen toebrengen - zal zijn patriottische trots hem niet veel langer kunnen beschermen.


Het Sovjet-regime heeft destijds door zijn hand te overspelen in Afghanistan en tegen de wereld te liegen over het neerschieten van KAL007 het rottingsproces dat onvermijdelijk tot de ineenstorting moest leiden aan het licht gebracht en versneld. Ik zie geen reden om te denken dat de pogingen van Poetin om Rusland weer de status van keizerrijk te geven een ander lot beschoren zijn.


Vertaling: Leo Reijnen


© Project Syndicate

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden